20ste eeuw: het einde van één gedeelde taal

AI

Wat deze periode van alle voorgaande onderscheidt is dat er geen gemeenschappelijke stijl meer is. Een luisteraar uit 1750 die naar willekeurig welke nieuwe muziek luisterde hoorde dezelfde taal; een luisteraar uit 1925 kon in dezelfde week Ravel, Schönberg, Strawinsky en Gershwin horen en vier onverenigbare talen aantreffen.

De breuk zit in de tonaliteit. Drie eeuwen lang was de grondtoon het zwaartepunt waar alles naar terugkeerde. In de eerste decennia van deze eeuw laat een deel van de componisten dat zwaartepunt los, niet uit baldadigheid, maar omdat de romantische harmonie het al zo ver had opgerekt dat het nog nauwelijks voelbaar was.

Daarnaast gebeurt er iets dat met stijl niets te maken heeft: de opname. Vanaf de jaren twintig kan muziek worden vastgelegd en herhaald. Dat verandert wat een uitvoering is, wat een publiek kent, en uiteindelijk ook wat een componist kan veronderstellen.

Impressionisme: klank als onderwerp

Debussy en Ravel zochten hun vernieuwing niet in het opgeven van de tonaliteit maar in het verzwakken van de richting ervan. Hele-toonsladders, pentatoniek, parallel bewegende akkoorden en een pedaalgebruik dat alles laat vermengen leveren muziek op waarin de klank zelf het onderwerp is.

De term komt uit de schilderkunst en werd door Debussy zelf afgewezen, maar hij is blijven hangen omdat de parallel klopt: het gaat om licht en beweging, niet om omtrek.

Twaalftoonstechniek en de Tweede Weense School

Schönberg, Berg en Webern zochten de andere weg: als geen enkele toon nog belangrijker is dan de andere, dan moet er een nieuwe ordening komen. De twaalftoonstechniek zet de twaalf tonen van het octaaf in een vaste reeks die het hele stuk als materiaal dient.

De reeks is geen melodie en is bij het luisteren zelden te volgen. Wat wel te horen is, is het gevolg: geen enkele toon krijgt de kans zich als centrum te vestigen.

Berg gebruikte de techniek het soepelst en schreef er muziek mee die dicht bij de romantiek blijft; Webern het strengst en het kortst, met stukken van soms nog geen minuut.

Terug naar de vorm

Tegenover beide staat een derde beweging die juist teruggrijpt: Strawinsky na 1920, Prokofjev, Hindemith en Poulenc schrijven suites, concerten en sinfonietta's met de bouw van de achttiende eeuw en de harmonie van de twintigste.

Het is geen nostalgie maar een keuze voor helderheid, en het levert een repertoire op dat voor uitvoerders en publiek toegankelijk bleef terwijl de discussie over tonaliteit voortduurde.

Componisten uit de 20ste eeuw: het overzicht

De lijst bevat richtingen die elkaar uitsluiten. Ze staan hier naast elkaar omdat ze gelijktijdig zijn, de ordening is op geboortejaar, niet op school.

Leoš Janáček Tsjechië 1854–1928 Gustav Mahler Oostenrijk 1860–1911 Richard Strauss Duitsland 1864–1949 Carl Nielsen Denemarken 1865–1931 Jean Sibelius Finland 1865–1957 Ferruccio Busoni Italië 1866–1924 Erik Satie Frankrijk 1866–1925 Albert Roussel Frankrijk 1869–1937 Alexander Skrjabin Rusland 1872–1915 Gustav Holst Groot Brittannië 1874–1934 Charles Ives Verenigde Staten 1874–1954 Arnold Schönberg Oostenrijk 1874–1951 Ottorino Respighi Italië 1879–1936 Ernest Bloch Zwitserland 1880–1959 Béla Bartók Hongarije 1881–1945 Zoltán Kodály Hongarije 1882–1967 Igor Strawinsky Rusland 1882–1971 Karol Szymanowski Polen 1882–1937 Joaquín Turina Spanje 1882–1949 M Arthur Meulemans België 1884–1966 Alban Berg Oostenrijk 1885–1935 Heitor Villa-Lobos Brazilië 1887–1959 Bohuslav Martinů Tsjechië 1890–1959 Sergej Prokofjev Rusland 1891–1953 Arthur Honegger Frankrijk 1892–1955 Darius Milhaud Frankrijk 1892–1974 M Herman Meulemans België 1893–1965 Paul Hindemith Duitsland 1895–1963 Carl Orff Duitsland 1895–1982 George Gershwin Verenigde Staten 1898–1937 Francis Poulenc Frankrijk 1899–1963 Aaron Copland Verenigde Staten 1900–1990 Kurt Weill Duitsland 1900–1950 Aram Chatsjatoerjan Rusland 1903–1978 Dmitri Sjostakovitsj Rusland 1906–1975 Olivier Messiaen Frankrijk 1908–1992 Samuel Barber Verenigde Staten 1910–1981 Benjamin Britten Groot Brittannië 1913–1976 Leonard Bernstein Verenigde Staten 1918–1990