Jean Sibelius

Leven

Sibelius' leven is niet bepaald voer voor biografen: 92 jaar lang (van 8 december 1865 tot 20 september 1957) verliep zijn leven rimpelloos en zonder sensatie, op het platteland met tussendoor internationale concertreizen, als gastdirigent. Hij was rustig en gelukkig getrouwd, en had geen vetes met collega's uit te vechten of slagen van het noodlot te overwinnen.

Aanvankelijk studeerde Sibelius rechten, om over te schakelen naar muziek. Hij studeerde in Helsinki, Berlijn en Wenen, en in 1897 werd hem een staatssalaris toegekend dat hem toeliet zich op zijn landgoed terug te trekken om al zijn tijd aan het componeren te wijden. Tussen zijn studies en dat staatsambt in gaf hij les in theorie en viool.

Tot het einde van zijn leven bleef hij muzikaal actief, maar de laatste 28 jaar componeerde hij niets meer, het gevolg van een overgevoeligheid en een overdreven neiging tot zelfkritiek.

Vooral in de Scandinavische en Angelsaksische landen wordt Sibelius als componist erg gewaardeerd. De meeste van zijn werken zijn Fins-nationaal geïnspireerd, wat tot uiting komt in heel wat titels: 7 symfonieën, een vioolconcerto, de symfonische gedichten "Kuolema" (= de dood), "Finlandia" en "Karelia". De beroemde "Valse Triste" is een deel van "Kuolema", naar een drama van Arvid Järnefelt, zwager van Sibelius.

Belangrijkste werken

Betekenis

Sibelius' zeven symfonieën vormen een beweging van uitbreiding naar samenbalking. De tweede is nog laat-romantisch van gebaar; de vierde uit 1911 is kaal, donker en werd slecht ontvangen; de zevende bestaat uit één doorlopend deel van ruim twintig minuten waarin elk thema uit het vorige groeit.

Zijn werkwijze is het omgekeerde van de klassieke sonatevorm. Waar daar het thema eerst wordt gepresenteerd en daarna ontwikkeld, laat Sibelius losse motieffragmenten in de loop van het stuk naar elkaar toe groeien tot er een thema staat. Het moment waarop dat gebeurt is telkens het hoogtepunt. Zijn Deense tijdgenoot Carl Nielsen, in hetzelfde jaar geboren en van dezelfde laat-romantische basis vertrokken, ging precies de andere kant op.

Na 1926 publiceerde hij niets meer en leefde hij nog eenendertig jaar. Er was een achtste symfonie (hij schreef erover, een kopiist werkte eraan), maar hij heeft het manuscript vrijwel zeker zelf verbrand.

Finlandia onder de censuur

Finlandia ontstond in 1899 als slotdeel van een reeks tableaus bij een avond die formeel voor het pensioenfonds van de journalisten was, maar in werkelijkheid een protestbijeenkomst tegen de Russische persbreidel. Het stuk was politiek vanaf de eerste noot.

Dat werd ook zo begrepen. Uitvoeringen onder de eigen titel werden verboden, en het werk reisde jarenlang onder onschuldige namen door Finland: Impromptu, Vaderlandse hymne, of eenvoudig een nummer op het programma. Publiek en musici wisten precies wat ze hoorden.

Het rustige middendeel is geen bewerkt volkslied maar door Sibelius zelf geschreven. Pas in 1940 kreeg het een tekst, van Veikko Koskenniemi, en sindsdien wordt het als Finlandia-hymne ook los gezongen, in Finland en, op andere teksten, in kerken over de hele wereld.

Sibelius’ eigen verhouding tot het stuk was dubbel. Het maakte hem tot nationaal symbool en het overschaduwde de symfonieën waar het hem werkelijk om ging. Al in 1897 had hij van de staat een jaarlijkse toelage gekregen om te kunnen componeren; die erkenning kwam dus ruim vóór het succes dat iedereen zich van hem herinnert.

De keerzijde van dat nationale gewicht was de stilte. Na de zevende symfonie en Tapiola uit 1926 heeft hij dertig jaar lang niets meer gepubliceerd, terwijl hij aan een achtste symfonie werkte waarnaar voortdurend werd gevraagd. In de jaren veertig verbrandde hij de partituur in de open haard van zijn huis Ainola; zijn vrouw Aino, die erbij was, vertelde later dat hij daarna rustiger werd.