Aram Chatsjatoerjan

Leven

Aram Katchaturian werd in Tiflis (Armenië) geboren op 6 juni 1903 als zoon van een boekbinder. Als musicus moeten we hem een late roeping noemen: eerst op 19-jarige leeftijd ging hij cello studeren in een lokale middelbare school. Dan volgt aan het Conservatorium te Moskou compositiestudie bij Miaskowski en Wasilenko. In 1939 wordt hij aanvaard in het "Comité der Sovjetrussische componistenorganisatie". Hij verwerft drie Stalinprijzen: voor het ballet "Gayaneh" (met de overbekende "Sabeldans") uit 1943, de tweede symfonie uit 1946 en de muziek bij de film "De Slag om Stalingrad" in 1950.

Beroemd is van Katsjatoerian ook zijn pianoconcerto uit 1935. Naast enkele symfonieën schreef hij ook een vioolconcerto en kamermuziek. Tot in 1968 doceerde hij aan het Conservatorium te Moskou compositieleer. Hij stierf in Moskou op 1 mei 1978.

Belangrijkste werken

Betekenis

Chatsjatoerjan groeide op in Tbilisi in een Armeens gezin van boekbinders en kwam pas op zijn negentiende naar Moskou, zonder noten te kunnen lezen. Hij schreef zich in voor cello aan de Gnessin-school en studeerde binnen tien jaar af als componist bij Mjaskovski aan het conservatorium, een inhaalslag die in de muziekgeschiedenis weinig parallellen kent.

De Kaukasische muziek die hij als kind hoorde bleef de grondstof van alles wat hij schreef. Zijn werk is onmiddellijk herkenbaar aan de ritmiek en aan de modale toonladders uit de Armeense, Georgische en Azerbeidzjaanse traditie, en aan een orkestbehandeling waarin slagwerk en lage koperblazers veel meer ruimte krijgen dan in de Russische school gebruikelijk was.

De Sabeldans uit Gajaneh, in 1942 in acht uur geschreven als toegift toen het ballet al af was, werd wereldwijd de bekendste muziek uit de Sovjet-Unie. Chatsjatoerjan zelf had er een hekel aan dat zijn hele oeuvre erdoor werd overschaduwd.

In 1948 werd hij samen met Prokofjev en Sjostakovitsj in het Zjdanov-decreet van formalisme beschuldigd. Hij hield zich daarna bij ballet, toneel- en filmmuziek; zijn Spartacus uit 1954 leverde hem alsnog de Leninprijs op en werd via de choreografie van Grigorovitsj wereldrepertoire.

Zijn drie concerten (voor piano, viool en cello) vormen samen met de drie latere rapsodieën voor dezelfde instrumenten de kern van zijn concertante werk. Het vioolconcert, geschreven voor David Ojstrach, is daarvan het meest gespeeld.

Een wereldhit zonder royalty’s

De Sabeldans was in 1948 in de Verenigde Staten een regelrechte schlager. Er stonden dat jaar meerdere opnamen tegelijk in de hitlijsten, hij klonk in ijsrevues, in cartoons en in advertenties, en hij is sindsdien nooit meer weg geweest.

Chatsjatoerjan heeft daar niets aan verdiend. De Sovjet-Unie was geen partij bij de Berner Conventie; werk van Sovjetcomponisten was in het Westen feitelijk rechtenvrij, en de inkomsten gingen naar de platenmaatschappijen en de arrangeurs.

Uitgerekend in datzelfde jaar 1948 werd hij thuis in het Zjdanov-decreet van formalisme beschuldigd, samen met Prokofjev en Sjostakovitsj. Hij moest publiek schuld bekennen en verloor zijn functie bij de componistenbond, terwijl aan de andere kant van de wereld zijn muziek op de radio stond.

Hij heeft er later nuchter over gesproken en zich vooral geërgerd aan iets anders: dat één toegift van acht uur werk, in allerijl aan een al voltooid ballet toegevoegd, in het Westen zijn hele reputatie is gaan uitmaken.

Zijn positie in Armenië is intussen van een andere orde dan zijn reputatie daarbuiten. Hij schreef in 1944 het volkslied van de Armeense Sovjetrepubliek, zijn naam staat op de concertzaal in Jerevan, en zijn huis daar is museum. Voor een land met een verspreide bevolking en een moeilijke geschiedenis was hij de componist die het bestaan ervan hoorbaar maakte.