Sergej Prokofjev

Leven

Vandaag de dag kan de muziekgeschiedenis reeds genoeg afstand nemen van de figuur van Prokofjev om tot een overzicht van zijn leven, oeuvre, stijl en muziekhistorische betekenis te komen. Hij werd in Sonstowka geboren op 23 maart 1891. Reeds als vijfjarige kreeg hij pianolessen van zijn moeder, en tokkelde zijn eerste opusnummer bij elkaar. De componist Glazoenov, die enkele opera-probeersels ter inzage had gekregen, beval de tienjarige knaap aan bij Rimski-Korsakov, toen leraar compositie aan het Conservatorium van Sint-Petersburg. In 1910 kreeg Prokofjev reeds de Rubinstein-prijs voor zijn eerste pianoconcerto. In 1914 verliet hij als laureaat het Conservatorium.

Na de Russische revolutie (1917) verliet hij voor veertien jaar zijn vaderland om afwisselend te wonen en te werken in Duitsland, de Verenigde Staten, Japan en Frankrijk. Velen hebben hem dit verraad kwalijk genomen, maar daar tegenover mogen we ook niet vergeten dat hij steeds met een Russisch paspoort reisde en overal bewust als Rus optrad en werkte; Toen hij in 1933 terug naar de Sovjet-Unie verhuisde, om er onder het zogenaamd juk van het "socialistisch-realisme" te werken, kreeg hij al evenveel kritiek. Hij had verstaan dat hij "geen muziek meer kon schrijven voor een kleine kring esthetiserende toehoorders, maar moest zoeken naar een heldere muzikale taal, die zijn volk zou kunnen begrijpen en liefhebben".

Toch had Prokofjev het nog enkele keren aan de stok met de Sovjet-overheid. Telkens legde hij zich deemoedig neer bij hun beslissing, verontschuldigde zich in een open brief, en pakte dan uit met verklaringen en beloften in de stijl van bovenstaand citaat. Zijn neoklassieke stijl à la Haydn en Dvořák vielen in zijn nieuw vaderland in goede aarde: ze waren probleemloos en algemeen verstaanbaar.

Over zijn stijl schrijft Prokofjev zelf in autobiografische notities dat deze in vijf woorden samen te vatten is: 1) klassiek, 2) modernistisch, 3) motorisch, 4) lyrisch, 5) grotesk.

Nog twintig jaar werkte hij als trouw Sovjetburger, en componeerde nog veel waardevolle werken. Hij stierf enkele uren na Stalin, op 4 maart 1953.

Belangrijkste werken

Betekenis

Prokofjev had als jongeman de reputatie een provocateur te zijn: harde dissonanten, hamerende ritmes en een pianospel dat volgens tijdgenoten meer op slagwerk leek. Diezelfde componist schreef Peter en de wolf, dat kinderen sinds 1936 de instrumenten van het orkest leert kennen.

Tussen 1918 en 1936 werkte hij in de Verenigde Staten, Parijs en Duitsland. In 1936 keerde hij definitief terug naar de Sovjet-Unie, een beslissing waarvan de motieven nooit volledig zijn opgehelderd en die hem in 1948 een veroordeling wegens formalisme opleverde, samen met Sjostakovitsj.

Hij stierf op 5 maart 1953, dezelfde dag als Stalin. Door de rouw om de partijleider was er in Moskou geen bloem te krijgen voor zijn begrafenis.

Lina

Prokofjev trouwde in 1923 met Lina Codina, een zangeres met een Spaanse vader en een Russische moeder, geboren in Madrid en opgegroeid in New York. Zij ging in 1936 met hem en hun twee zoons mee naar Moskou, terwijl vrijwel iedereen in hun omgeving hem afraadde te gaan.

Daar raakte ze klem. Haar paspoort werd ingenomen, haar contacten met de buitenlandse ambassades waren verdacht, en in 1941 verliet Prokofjev haar voor Mira Mendelson. Een sovjetrechter verklaarde in 1948 dat hun in het buitenland gesloten huwelijk nooit rechtsgeldig was geweest, waarop hij met Mira kon trouwen.

Enkele weken later werd Lina op straat opgepakt. Ze werd wegens spionage tot twintig jaar veroordeeld en kwam in de kampen van Abez en Mordovië terecht; in 1956, na de dood van Stalin, werd ze vrijgelaten en gerehabiliteerd.

Prokofjev heeft ze niet meer teruggezien; hij stierf in 1953 op dezelfde dag als Stalin. Lina Prokofjeva mocht pas in 1974 het land uit, leefde daarna in Londen en Parijs, richtte een stichting op voor het werk van haar man en stierf in 1989, eenennegentig jaar oud.