Franse componisten: van het hof van Versailles tot de avant-garde

AI

De Franse muziekgeschiedenis loopt in dit naslagwerk van de ars nova tot de naoorlogse avant-garde, en heeft in elk van die eeuwen een eigen toon. Het opvallendste kenmerk is een doorlopende aandacht voor klank als zelfstandige waarde, voor hoe iets klinkt, niet alleen voor hoe het in elkaar zit.

Een tweede rode draad is de centrale positie van Parijs. Anders dan in Duitsland of Italië lag het culturele zwaartepunt eeuwenlang op één plaats: het hof, later de Opéra, het Conservatoire en de salons. Wie meetelde, telde mee in Parijs.

Dat trok ook musici van buiten aan. Lully kwam uit Florence, Franck en Vieuxtemps uit België, Chopin uit Polen, en allemaal worden ze in de Franse muziekgeschiedenis gerekend zonder dat ze Frans waren.

De hofstijl van Lully en Rameau

Onder Lodewijk XIV werd muziek staatszaak. Jean-Baptiste Lully kreeg het alleenrecht op de opera in Frankrijk en bouwde een genre dat met de Italiaanse opera weinig gemeen had: de tragédie lyrique, met veel koor, veel ballet en een declamatie die de Franse taal volgde in plaats van de Italiaanse melodiek.

Rameau nam dat model een generatie later over en onderbouwde het bovendien theoretisch: zijn Traité de l'harmonie uit 1722 is het boek waarin de akkoordleer voor het eerst systematisch werd opgeschreven. De begrippen daaruit staan in het glossarium.

Het karakterstuk voor klavecimbel

Waar Duitse klaviermuziek uit fuga's en suites bestond, ontwikkelde Frankrijk het korte karakterstuk met een titel: een portret, een stemming, een grap. François Couperin bundelde er honderden in zijn Ordres.

Die traditie loopt rechtstreeks door naar de negentiende en twintigste eeuw. De pianostukken van Satie, Debussy en Ravel dragen dezelfde soort titels en werken volgens hetzelfde principe: een korte, scherp getekende voorstelling in plaats van een uitgewerkt betoog.

Debussy, Ravel en wat erna kwam

Rond 1890 verschuift Debussy het accent van harmonische voortgang naar klank zelf. Akkoorden hoeven niet meer ergens heen; ze mogen naast elkaar staan. Ravel deelt die taal maar houdt vast aan strakkere vormen en een instrumentatie die tot op de dag van vandaag als schoolvoorbeeld geldt.

Na de Eerste Wereldoorlog zet de groep rond Satie zich daar juist tegen af: droger, korter, met knipogen naar het cabaret. Messiaen gaat in de jaren veertig weer een andere weg, met modi, vogelzang en katholieke symboliek, en wordt via zijn klas op het Conservatoire de leraar van vrijwel de hele volgende generatie.

Alles komt in Parijs uit

Zesentwintig Franse componisten, en achttien van hen zijn in Parijs gestorven. Negen zijn er ook geboren. Geen ander land in dit naslagwerk is zo op één stad geconcentreerd: wie in Frankrijk componist wilde zijn moest naar Parijs, ongeacht waar hij vandaan kwam.

De verdeling over de tijd is even scheef. Vijftien van de zesentwintig horen bij de romantiek en zes bij de twintigste eeuw; daarvóór staan er slechts drie, en tussen Guillaume de Machaut uit omstreeks 1300 en François Couperin uit 1668 gaapt in deze lijst een gat van ruim drie eeuwen.

Dat gat is geen vergissing. Juist in die eeuwen werd de muziek in Noord-Frankrijk en de Nederlanden gemaakt door componisten die hier naar geboorteplaats onder België staan.

Franse componisten in dit naslagwerk

De lijst staat op geboortejaar. Enkele namen die in Frankrijk werkten maar elders geboren zijn, staan onder hun geboorteland.

Guillaume de Machaut Middeleeuwen 1300–1377 François Couperin Barok 1668–1733 Jean-Philippe Rameau Barok 1683–1764 Hector Berlioz Romantiek 1803–1869 Charles-Valentin Alkan Romantiek 1813–1888 Charles Gounod Romantiek 1818–1893 Jacques Offenbach Romantiek 1819–1880 Édouard Lalo Romantiek 1823–1892 Camille Saint-Saëns Romantiek 1835–1921 Léo Delibes Romantiek 1836–1891 Georges Bizet Romantiek 1838–1875 Emmanuel Chabrier Romantiek 1841–1894 Jules Massenet Romantiek 1842–1912 Gabriel Fauré Romantiek 1845–1924 Vincent d’Indy Romantiek 1851–1931 Claude Debussy Romantiek 1862–1918 Paul Dukas Romantiek 1865–1935 Erik Satie 20ste eeuw 1866–1925 Albert Roussel 20ste eeuw 1869–1937 Maurice Ravel Romantiek 1875–1937 Edgard Varèse Modern 1883–1965 Arthur Honegger 20ste eeuw 1892–1955 Darius Milhaud 20ste eeuw 1892–1974 Francis Poulenc 20ste eeuw 1899–1963 Olivier Messiaen 20ste eeuw 1908–1992 Pierre Boulez Modern 1925–2016