Olivier Messiaen

Leven

Op 10 december 1908 werd Messiaen in Avignon geboren. Op elfjarige leeftijd vinden we hem reeds aan het Conservatorium te Parijs als leerling van Marcel Dupré (orgel), Maurice Emmanuel en Paul Dukas (compositie). Daarnaast bestudeerde hij de Hindoemuziek, de Griekse muziek en het gezang van vogels! Hij wordt organist van de "Trinité", hoofdleraar aan de "École Normale de Musique" en aan de Schola Cantorum te Parijs. Later is hij ook leraar harmonie, esthetiek en ritmische analyse aan het conservatorium. Hij stierf in Parijs op 28 april 1992.

Belangrijkste werken

Betekenis

Messiaen bouwde zijn muzikale taal op drie eigen pijlers: de modi met beperkte transpositiemogelijkheden, ritmes die niet op een regelmatige maat berusten maar op optel- en aftrekwaarden, en vanaf de jaren vijftig de vogelzang die hij zelf in het veld noteerde.

Hij was ruim zestig jaar organist van de Église de la Trinité in Parijs, en zijn katholieke geloof is geen achtergrond maar het onderwerp van vrijwel al zijn werk. De titels zijn theologisch, de structuren symbolisch, en hij beschreef zijn muziek zelf in termen van kleur: bepaalde akkoorden zag hij als bepaalde kleurcombinaties.

Het Quatuor pour la fin du temps schreef hij in 1940 in een Duits krijgsgevangenkamp in Görlitz, voor de vier instrumenten die er beschikbaar waren: viool, klarinet, cello en piano. De première vond plaats in januari 1941, buiten in de kou, voor medegevangenen.

Als docent aan het Parijse conservatorium leidde hij vrijwel de hele volgende generatie op: Boulez, Stockhausen, Xenakis, Grisey en Murail zaten alle in zijn klas.

Zijn orgelwerk vormt een eigen hoofdstuk. Als organist van de Trinité improviseerde hij ruim zestig jaar elke zondag, en de negen cycli die hij voor het instrument publiceerde, van La Nativité uit 1935 tot Livre du Saint Sacrement uit 1984, zijn het omvangrijkste orgelrepertoire van de twintigste eeuw.

De vogels: hoe hij ze noteerde

Messiaen noemde zichzelf ornitholoog vóór componist. Vanaf de jaren veertig trok hij er met notitieboek en later met een bandrecorder op uit om vogelzang ter plekke op te schrijven, met de datum, het uur en het landschap erbij. Dat materiaal is in zijn muziek geen versiering maar het uitgangspunt.

Overnemen kon niet zonder bewerking. Vogels zingen te hoog en te snel voor een orkest, dus verlaagde hij de toonhoogte en rekte hij het tempo, waarbij hij de intervallen naar het dichtstbijzijnde bruikbare equivalent bracht. Wat overblijft is geen imitatie maar een vertaling met vaste regels.

Catalogue d’oiseaux uit 1958 is daarvan de grootste uitwerking: dertien pianostukken, elk gewijd aan één vogelsoort in één streek van Frankrijk, met de omgeving mee gecomponeerd, het gesteente, het uur van de dag en de andere soorten die op dat moment meezingen.

Ook in werken die niet over vogels gaan duiken ze op. In Saint François d’Assise, de opera waaraan hij acht jaar werkte, houdt de heilige een preek voor de vogels, en daar komt alles samen wat hij dertig jaar lang in het veld had verzameld.

Hij is er tot het einde mee doorgegaan. Het Catalogue d’oiseaux uit 1958 bestaat uit dertien pianostukken die elk één streek en één vogel als uitgangspunt nemen, met het landschap en het uur van de dag erbij genoteerd; Des canyons aux étoiles uit 1974 is op vogels uit Utah gebouwd. In zijn laatste werk, de opera Saint François d’Assise, krijgt de preek tot de vogels een scène van bijna een half uur, met een orkest dat volledig uit genoteerde vogelzang bestaat.