Russische componisten: het Machtige Hoopje en wat erna kwam

AI

De Russische kunstmuziek begint laat. Tot ver in de achttiende eeuw werd aan het hof in Sint-Petersburg Italiaanse muziek gespeeld door Italiaanse musici; een eigen repertoire bestond niet. Michail Glinka wordt algemeen als het begin gezien, met zijn opera uit 1836 die Russische taal, Russische stof en Russische melodiek samenbracht.

Wat daarna gebeurt is opmerkelijk snel. Binnen vijftig jaar staat er een school die technisch met elke andere kan wedijveren, en binnen honderd jaar leveren de Russische componisten een deel van het meest gespeelde repertoire ter wereld.

Twee richtingen tekenen zich af. Het Machtige Hoopje (Balakirev, Borodin, Moessorgski, Rimski-Korsakov en Cui) zocht bewust aansluiting bij volksmuziek en kerkzang en wantrouwde de westerse conservatoriumopleiding. Tsjaikovski, opgeleid aan het conservatorium van Sint-Petersburg, koos juist voor de westerse vormen en vulde ze met eigen materiaal.

Het Machtige Hoopje

De vijf waren grotendeels autodidact en hadden alle vijf een ander beroep: Borodin was scheikundige en hoogleraar, Rimski-Korsakov marineofficier, Cui vestingbouwkundig ingenieur, Moessorgski ambtenaar. Alleen Balakirev leefde van de muziek.

Dat amateurisme was deels programma en deels probleem. Moessorgski's Boris Godoenov en Schilderijen van een tentoonstelling ontlenen hun kracht juist aan het negeren van de regels; tegelijk werden veel van zijn werken na zijn dood door Rimski-Korsakov bijgewerkt, wat tot op vandaag discussie oplevert over welke versie de juiste is.

De twintigste eeuw en de staat

Na 1917 splitst het beeld. Rachmaninov en Strawinsky vertrokken en werkten de rest van hun leven in het westen; Prokofjev vertrok en kwam terug; Sjostakovitsj bleef.

Voor wie bleef werd de verhouding tot de staat een doorlopend thema. Sjostakovitsj' vijftiende symfonieën en vijftien strijkkwartetten zijn niet los te lezen van de afwisseling van veroordeling en eerbetoon die zijn loopbaan kenmerkte.

Skrjabin staat buiten deze tweedeling: hij stierf in 1915 en werkte aan een muzikaal-filosofisch project dat in geen enkele school past. Zijn kleur-toonsysteem en het onvoltooide Mysterium staan op zijn eigen pagina.

Achttien namen, twee steden

De Russische lijst is de vijfde van dit naslagwerk en begint abrupt: Michail Glinka, geboren in 1804, is de oudste naam, en alle achttien zijn na 1800 geboren. Van de eeuwen daarvóór komt hier niets, de Russische kunstmuziek begint als zelfstandige traditie pas in de negentiende eeuw.

Elf van de achttien horen bij de romantiek, vijf bij de twintigste eeuw en twee bij het moderne tijdvak. Geen enkel ander land levert in één periode zo’n gesloten blok.

Geografisch is het beeld even geconcentreerd: zeven stierven in Sint-Petersburg en vier in Moskou, en vier zijn in Sint-Petersburg geboren. De rest van een land van deze omvang komt in de lijst nauwelijks voor, en dat klopt met hoe het muziekleven was ingericht, twee conservatoria, twee hoofdsteden, en daarbuiten vrijwel geen opleiding.

Russische componisten in dit naslagwerk

De lijst staat op geboortejaar en loopt van Glinka tot Schnittke. Namen worden gegeven in de Nederlandse schrijfwijze zoals het oorspronkelijke naslagwerk die hanteerde.

Michail Glinka Romantiek 1804–1857 Aleksandr Borodin Romantiek 1833–1887 César Cui Romantiek 1835–1918 Mili Balakirev Romantiek 1837–1910 Modest Moessorgski Romantiek 1839–1881 Pjotr Iljitsj Tsjaikovski Romantiek 1840–1893 Nikolaj Rimski-Korsakov Romantiek 1844–1908 Anton Arenski Romantiek 1861–1906 Aleksandr Glazoenov Romantiek 1865–1936 Alexander Skrjabin 20ste eeuw 1872–1915 Sergej Rachmaninov Romantiek 1873–1943 Sergej Bortkiewicz Romantiek 1877–1952 Igor Strawinsky 20ste eeuw 1882–1971 Sergej Prokofjev 20ste eeuw 1891–1953 Aram Chatsjatoerjan 20ste eeuw 1903–1978 Dmitri Sjostakovitsj 20ste eeuw 1906–1975 Alfred Schnittke Modern 1934–1998 Nikolaj Kapustin Modern 1937–2020