Finland was tot 1917 een grootvorstendom van het Russische rijk, en de Finse taal had er lang een tweederangspositie naast het Zweeds. In die context is de muziek van Jean Sibelius nooit alleen muziek geweest.
Zijn symfonisch gedicht Finlandia uit 1899 ontstond bij een protestbijeenkomst tegen de Russische persbeperkingen en werd het onofficiële volkslied van een land dat nog niet bestond. De Russische autoriteiten verboden uitvoeringen onder die titel; het stuk werd onder andere namen gespeeld.
Wat Sibelius muzikaal betekent ligt elders: in zeven symfonieën die het genre op een geheel eigen manier behandelen, met thema's die uit fragmenten samengroeien in plaats van te worden gepresenteerd en daarna ontwikkeld.
De zeven symfonieën
De ontwikkeling loopt van een laat-romantisch begin naar een steeds compactere bouw. De vierde uit 1911 is kaal en donker en werd bij de première slecht ontvangen; de zevende uit 1924 bestaat uit één doorlopend deel van ruim twintig minuten.
Wat ze verbindt is de werkwijze: motieffragmenten die in de loop van het stuk naar elkaar toe groeien tot er een thema staat. Dat is het omgekeerde van de klassieke sonatevorm, waar het thema er eerst is.
Zie voor die vorm de pagina over de klassieke periode.
De stilte van Järvenpää
Na 1926 publiceerde Sibelius niets meer, terwijl hij nog eenendertig jaar leefde. Er was een achtste symfonie (hij schreef erover in brieven, een kopiist werkte eraan), maar die is nooit verschenen.
Waarschijnlijk heeft hij het manuscript in de jaren veertig zelf verbrand. Zijn vrouw beschreef dat hij papieren in de open haard legde en daarna kalmer was dan in jaren.
De Kalevala en de nationale beweging
De Kalevala, in 1835 en 1849 door Elias Lönnrot samengesteld uit mondeling overgeleverde liederen, is voor Finland wat de Edda voor IJsland is: het bewijs dat de eigen taal een epos droeg. Het verscheen in een tijd waarin het bestuur Zweedstalig was en de Finse taal geen officiële status had.
Voor de muziek was dat beslissend. Sibelius' Kullervo uit 1892, een symfonie met koor op Kalevala-teksten, was het eerste grote werk in het Fins, en het publiek reageerde erop als op een politieke gebeurtenis. Ook De zwaan van Tuonela, Pohjola's dochter en Tapiola komen uit dezelfde bron.
De runozang waarin de Kalevala-verzen werden voorgedragen heeft bovendien een eigen ritmiek, een vijfdelige maat met een vaste formule, die in Sibelius' melodiek terug te vinden is zonder dat hij ooit letterlijk citeerde.
De dertig jaar stilte
Sibelius schreef zijn zevende symfonie in 1924 en het symfonisch gedicht Tapiola in 1926. Daarna publiceerde hij in de ruim dertig jaar tot zijn dood in 1957 vrijwel niets meer.
Er was wel degelijk een achtste symfonie. Hij werkte er jaren aan en sprak erover met uitgevers en dirigenten, maar verbrandde het manuscript vermoedelijk in de jaren veertig in de open haard van Ainola, zijn huis in Järvenpää. Zijn vrouw beschreef dat hij daarna rustiger werd.
Waarom hij ophield is nooit opgehelderd. De gebruikelijke verklaringen (drank, twijfel, het besef dat zijn taal uit de mode raakte) zijn geen van alle bewezen, en hij heeft er zelf weinig over losgelaten.
Finland in dit naslagwerk
Finland is hier met één naam vertegenwoordigd, en dat is voor een land met zo’n sterk muziekleven weinig. Het zegt iets over de selectie, die haar zwaartepunt in het negentiende-eeuwse Midden-Europa heeft.
Sibelius staat ingedeeld bij de twintigste eeuw hoewel hij in 1865 werd geboren, dus vóór veel componisten die hier onder de romantiek vallen. Die plaatsing volgt de muziek en niet het geboortejaar: zijn latere symfonieën zijn compacter en kariger dan alles wat de romantiek opleverde.
Buiten deze selectie vallen onder anderen Einojuhani Rautavaara, Aulis Sallinen en Kaija Saariaho, die het Finse repertoire in de tweede helft van de twintigste eeuw hebben voortgezet.
Finse componisten in dit naslagwerk
Finland is in dit naslagwerk met één naam vertegenwoordigd.
Veelgestelde vragen
Waarom heet Sibelius Jean en niet Johan?
Hij werd Johan Julius Christian gedoopt. Als student nam hij de Franse vorm Jean over van visitekaartjes van een overleden oom die zeeman was geweest.
De naam bleef hangen en werd de vorm waaronder hij publiceerde.
Wat is Finlandia?
Een symfonisch gedicht uit 1899 dat ontstond als slotnummer van een reeks taferelen bij een protestbijeenkomst tegen de Russische censuur.
De hymne in het middendeel is door Sibelius zelf geschreven en is geen volksmelodie, hoewel ze als zodanig wordt ervaren.
Gebruikte Sibelius Finse volksmuziek?
Vrijwel niet als citaat. Hij ontleende wel aan de Kalevala, het Finse epos, voor zijn onderwerpen, en aan de runozang voor zijn ritmiek.
Zijn melodieën zijn eigen materiaal; het Finse karakter zit in de toonvorming, niet in ontleningen.
Hoe belangrijk is hij voor de symfonie?
Zeer. Waar Mahler de symfonie maximaal uitbreidde, comprimeerde Sibelius haar. Beide wegen waren na de negentiende eeuw beschikbaar, en de tweede is door componisten in Engeland en Scandinavië veel gevolgd.
De twee spraken er in 1907 in Helsinki over: Mahler vond dat een symfonie een wereld moest omvatten, Sibelius roemde juist de strengheid en de innerlijke samenhang.