Arthur Meulemans

Leven

Hij werd geboren in Aarschot op 19 mei 1884 en studeerde aan het Lemmensinstituut te Mechelen bij onder meer Edgar Tinel en Aloys Desmet. Na zijn eindexamen in 1906 werd hij er leraar tot in 1914 toen hij zich vestigde in Tongeren, waar hij aan het Koninklijk Atheneum muziek onderwees tot aan zijn aanstelling in 1930 als dirigent (samen met Fernand Quinet) van het pas opgerichte Symphonieorkest van de Belgische Radio, thans BRTN Filharmonisch Orkest, in Brussel. In 1916 sticht hij in Hasselt wat de†Limburgse Orgel- en Zangschoo? zou worden. Vanaf 1932 tot aan zijn dood, te Etterbeek op 29 juni 1966, leeft en werkt hij in Brussel.

Arthur Meulemans, bekender dan zijn broer Herman, kan binnen het Belgische muziekleven beschouwd worden als een overgangsfiguur tussen de romantische Vlaamse generatie na Benoit en Tinel, en de moderne internationale stromingen die in België een definitieve doorbraak kennen met August L. Baeyens.

Het ontstaan van het Symphonieorkest van de Belgische Radio was de gedroomde stimulans voor de Belgische componisten, die eindelijk geregeld op de programma’s voorkomen.

Wellicht daardoor componeert Arthur Meulemans een indrukwekkend symphonisch oeuvre. Zelf geboren in de laat-romantiek, beleeft hij in zijn adolescentie het impressionisme om tenslotte tot volle ontplooiing te komen tijdens het expressionisme. Het zijn de drie stijlfacetten die in de evolutie van zijn oeuvre, dat meer dan driehonderd werken telt, terug te vinden zijn.

Arthur Meulemans schreef onder meer vijftien symphonieën, drie opera’s, soloconcerti voor allerhande instrumenten, vijf strijkkwartetten, liederen, oratoria en koorwerken.

Belangrijkste werken

Betekenis

Meulemans is qua omvang de productiefste Vlaamse componist van de twintigste eeuw: vijftien symfonieën, tientallen concerten en meer dan vierhonderd werken in totaal. Hij werd opgeleid aan het Lemmensinstituut in Mechelen en stichtte in 1916 in Hasselt een eigen orgel- en zangschool.

Van 1930 tot 1942 leidde hij het radio-orkest van de Belgische omroep in Brussel, en die functie verklaart een groot deel van zijn productie: hij schreef voor een orkest dat wekelijks nieuw repertoire nodig had.

Zijn stijl staat dicht bij het Franse impressionisme, met modale toonladders, doorzichtige orkestratie en een voorkeur voor natuurbeelden, zijn symfonieën dragen titels als Dennensymfonie, Zeesymfonie en Alpensymfonie.

Zijn werk wordt buiten Vlaanderen vrijwel niet gespeeld. Zie voor de context Belgische componisten.

Schrijven voor de microfoon

Toen Meulemans in 1930 het pas opgerichte symfonieorkest van de Belgische omroep ging leiden, was dat een ander soort betrekking dan een concertzaal. Er werd rechtstreeks uitgezonden, meestal zonder publiek, en de programma’s liepen op het kwartier: wat niet in het blok paste, werd niet gespeeld.

Dat verklaart veel aan zijn werklijst. Een orkest dat wekelijks nieuw repertoire nodig heeft en dat de eigen dirigent-componist in huis heeft, krijgt dat ook. Twaalf van zijn vijftien symfonieën ontstonden in of kort na die jaren, naast tientallen kortere orkeststukken die precies zo’n zendblok vullen.

De techniek stelde bovendien eisen aan de orkestratie. Vroege microfoons hadden een smal dynamisch bereik en verdroegen dikke tutti’s slecht; doorzichtige, per groep gescheiden instrumentatie kwam beter over. Zijn heldere, laag voor laag opgebouwde klank is daar niet los van te zien.

Hij had de omroep trouwens niet nodig om te organiseren. Al in 1916 stichtte hij in Hasselt een orgel- en zangschool, die het muziekonderwijs in Limburg een halve eeuw lang heeft gedragen.

Zijn muziek is daarna vrijwel volledig bij de omroep gebleven. Er bestaan bandopnamen van uitzendingen uit de jaren dertig en veertig, maar gedrukte partituren zijn er van veel werken nooit gekomen, en wat er ligt is over verschillende Belgische archieven verspreid. Sinds de jaren negentig is een deel van de symfonieën alsnog op cd gezet, telkens door hetzelfde orkest dat ze destijds speelde. Dat een componist met vijftien symfonieën zo moeilijk te horen is, komt dus niet doordat niemand ze wilde uitvoeren, maar doordat het medium waarvoor ze zijn geschreven niets bewaarde: een uitzending was in 1935 eenmalig, en daarmee klaar.

Dat hij zo veel schreef, hangt met diezelfde omroeppraktijk samen. Een zender met een eigen orkest heeft voortdurend nieuw materiaal nodig, en Meulemans leverde dat: vijftien symfonieën, concerten voor vrijwel elk instrument van het orkest, en tientallen kortere stukken die na één uitzending in de bibliotheek verdwenen. Een deel daarvan is sindsdien niet meer gespeeld.