Gregoriaans is de eenstemmige liturgische zang van de Latijnse kerk: één melodie, gezongen door allen tegelijk, zonder begeleiding en zonder maatstrepen. Het is het oudste repertoire dat in het Westen samenhangend is overgeleverd, en het bestaat uit duizenden gezangen.
Alles wat daarna in de westerse muziek gebeurde, is er op de een of andere manier uit voortgekomen: de meerstemmigheid werd erop gebouwd, de notatie werd ervoor uitgevonden, en de toonladders die er tot vandaag worden gebruikt zijn eruit afgeleid.
Waar de naam vandaan komt
De naam verwijst naar paus Gregorius de Grote (540–604), aan wie de overlevering het verzamelen en ordenen van de kerkelijke melodieën toeschrijft. Die toeschrijving is vrijwel zeker niet letterlijk waar: de oudste bewaarde handschriften stammen uit de negende eeuw, drie eeuwen na zijn dood.
Wat wel klopt is dat er in de achtste en negende eeuw onder Karel de Grote een grote standaardisering plaatsvond, waarbij het Romeinse repertoire in het Frankische rijk werd ingevoerd en met plaatselijke tradities versmolt. Het gregoriaans zoals wij het kennen is daarvan het resultaat.
De naam bleef hangen omdat een pauselijke herkomst gezag gaf aan wat in feite een politieke standaardisering was.
Neumen: de eerste notatie
De vroegste notatie bestaat uit neumen, het woord komt uit het Grieks en betekent teken. Ze staan boven de tekst en geven aan of de melodie stijgt, daalt of blijft; ze geven géén toonhoogte en geen ritme. Het waren geheugensteunen voor zangers die het gezang al kenden.
In de elfde eeuw trok Guido van Arezzo lijnen door dat systeem en gaf hij die lijnen een vaste toonhoogte. Pas daarmee werd muziek leesbaar voor iemand die haar nooit had gehoord, misschien wel de belangrijkste uitvinding in de hele muziekgeschiedenis.
Dezelfde Guido koppelde aan de zes tonen van het hexachord de lettergrepen ut, re, mi, fa, sol, la, ontleend aan een hymne op Johannes de Doper, waarin elke regel een toon hoger begon. Daaruit is de solmisatie voortgekomen die in het muziekonderwijs nog wordt gebruikt.
De acht kerktoonsoorten
Gregoriaans staat niet in majeur of mineur maar in een van de acht modi: dorisch, hypodorisch, frygisch, hypofrygisch, lydisch, hypolydisch, mixolydisch en hypomixolydisch. Elke modus heeft een eigen grondtoon en een eigen reciteertoon waarop de tekst grotendeels blijft hangen.
De namen zijn aan de Griekse theorie ontleend, maar ze zijn in de middeleeuwen aan andere toonladders gehecht dan de Grieken bedoelden. Dat is een verwarring die al duizend jaar meegaat.
Het onderscheid tussen majeur en mineur, dat wij als vanzelfsprekend ervaren, is uit twee van deze acht gegroeid en werd pas in de zeventiende eeuw dominant.
Soorten gezangen
De gezangen verschillen sterk in dichtheid. Bij syllabische gezangen krijgt elke lettergreep één noot; bij neumatische gezangen twee tot vier; bij melismatische gezangen kunnen dat er tientallen zijn, het Alleluia is daarvan het bekendste voorbeeld.
Die keuze hangt samen met de functie. Een tekst die verstaan moet worden krijgt één noot per lettergreep; een uitroep van vreugde mag uitwaaieren.
Het repertoire zelf valt uiteen in de gezangen van het misordinarium (Kyrie, Gloria, Credo, Sanctus, Agnus Dei, de teksten die altijd hetzelfde zijn) en die van het proprium, die per dag van het kerkelijk jaar verschillen.
Het herstel in Solesmes
Wat er nu gezongen wordt, is niet zonder onderbreking overgeleverd. In de zeventiende en achttiende eeuw waren de melodieën in de meeste Franse bisdommen ingekort, van hun melisme’s ontdaan en aan een regelmatig ritme aangepast, zodat wat in de boeken stond nog maar in de verte op de middeleeuwse versie leek.
Het herstel begon in de negentiende eeuw in de benedictijnenabdij van Solesmes. De monniken daar verzamelden fotografische reproducties van honderden handschriften uit heel Europa, legden ze naast elkaar en reconstrueerden uit die vergelijking wat de oudste lezing moest zijn geweest. Dat leverde een methode op die in feite tekstkritiek is, toegepast op muziek.
Rome nam het resultaat over: vanaf 1908 verscheen de Editio Vaticana, die de Solesmes-versie tot officiële uitgave van de katholieke kerk maakte. Het Graduale Triplex van 1979 gaat nog een stap verder en drukt onder en boven de vierlijnige notatie de oorspronkelijke neumen uit twee vroege handschriften af, zodat een zanger kan zien wat de eerste schrijvers bedoelden.
Wat erop volgde
De meerstemmigheid is letterlijk op het gregoriaans gebouwd. In de vroegste organa wordt de gregoriaanse melodie in lange noten aangehouden terwijl er een tweede stem bovenheen beweegt; die aangehouden melodie heet cantus firmus.
Die praktijk hield eeuwen stand. Nog in de vijftiende en zestiende eeuw schreven de Nederlandse polyfonisten missen op een gregoriaanse cantus firmus, en ook Bach bouwde zijn koraalbewerkingen op melodieën die iedereen kende.
Meer over die ontwikkeling staat op de pagina over de middeleeuwen.
Veelgestelde vragen
Wat betekent gregoriaans precies?
Het eenstemmige, onbegeleide Latijnse kerkgezang van de rooms-katholieke liturgie, genoemd naar paus Gregorius de Grote.
De toeschrijving aan hem is legendarisch; de standaardisering vond twee eeuwen later plaats onder Karel de Grote.
Wat zijn neumen?
De vroegste westerse muzieknotatie: tekens boven de tekst die de richting van de melodie aangeven, maar geen toonhoogte en geen ritme.
Het woord komt uit het Grieks en betekent teken of wenk.
Heeft gregoriaans een maat?
Niet in de zin van regelmatig terugkerende accenten. Het ritme volgt de tekst: de klemtonen van het Latijn bepalen de beweging.
Over de precieze uitvoering bestaat al meer dan een eeuw discussie tussen verschillende scholen.
Wordt gregoriaans nog gezongen?
Ja, in kloosters, in schola's en in een aantal kerken. De belangstelling groeide sterk na een opname uit 1994 die onverwacht een wereldwijde bestseller werd.
Daarnaast is het vast onderdeel van het repertoire van ensembles die zich op oude muziek toeleggen.