Anton Webern

Leven

Webern werd op 3 december 1883 in Wenen geboren als zoon van een Oostenrijks hoog ambtenaar. Van kindsaf kreeg hij piano- en cellolessen, en aan de universiteit van Wenen studeerde hij muziekwetenschap bij Guido Adler. Hij promoveerde met een doctoraatsverhandeling over Heinrich Isaak. Vanaf 1904 behoorde hij tot de kring van Schönberg.

Na posten als theaterdirigent in een hele reeks steden, wordt hij in 1918 leraar en dirigent in Wenen, en bouwt een grote reputatie op als vertolker van moderne muziek. In 1934 verliest hij al zijn officiële functies, en moet leven van de opbrengst van privé-lessen. Op 15 september 1945 sterft hij door de kogel van een Amerikaans soldaat in Mittersill bij Salzburg: na maanden "onthouding" had hij eindelijk een sigaar te pakken gekregen; een voorbijkomende controle-patrouille bemerkte 's avonds het lichtend puntje, en een paniekerig soldaat schoot gewoon zijn geweer leeg op de verdachte.

Van de drie grote namen uit de Tweede Weense School (de anderen waren Schönberg en Berg) was Webern de enige die zich zodanig van de post-romantische tradities wist los te maken, dat hij abstractie kon maken van elke herinnering aan de tonale muziektaal. Na een eerste periode van atonaliteit ("Vier Lieder") laat hij zijn keuze vallen op kleine geconcentreerde "secondewerkjes". Vanaf 1924 gebruikt hij de dodecafonie van Schönberg, maar vermijdt de thematische strengheid en stijfheid. In de laatste werken streeft hij naar ijlere klankeffecten, waarin de stilte steeds meer structureel element van de compositie wordt.

Belangrijkste werken

Betekenis

Webern schreef het kortste en dunste oeuvre van alle grote componisten: eenendertig opusnummers, samen nog geen vier uur muziek. De zes bagatellen voor strijkkwartet duren samen drie minuten; Schönberg schreef in het voorwoord dat elk ervan een hele roman in één gebaar uitdrukt.

Zijn uitgangspunt is de Klangfarbenmelodie: een melodie waarvan opeenvolgende noten door verschillende instrumenten worden gespeeld, zodat de klankkleur zelf meebeweegt. Wat in zijn muziek als losse punten klinkt, is een lijn die van instrument naar instrument springt.

Hij promoveerde in de musicologie op de polyfonist Heinrich Isaac, en die studie is in zijn eigen werk terug te zien: zijn twaalftoonsreeksen zijn vaak symmetrisch gebouwd en zijn vormen berusten op canon en spiegeling.

Hij werd in september 1945 doodgeschoten door een Amerikaanse soldaat toen hij bij het huis van zijn dochter buiten een sigaret rookte tijdens de avondklok. Vanaf 1950 werd juist zijn werk het model voor de naoorlogse avant-garde in Darmstadt en Parijs.

De arbeidersconcerten

Webern verdiende zijn geld niet met componeren. Van 1922 tot 1934 leidde hij in Wenen de Arbeiter-Symphoniekonzerte en het Arbeiter-Singverein: orkest- en koorconcerten die door de sociaaldemocratische arbeidersbeweging werden georganiseerd en die voor een publiek van arbeiders bedoeld waren.

Hij nam dat serieus. Op de programma’s stonden Beethoven, Schubert, Mahler en Bruckner, ingestudeerd met amateurzangers die overdag werkten, en hij dirigeerde ze naar het oordeel van tijdgenoten met dezelfde zorg als het lastigste nieuwe werk.

In februari 1934 sloeg de Oostenrijkse regering de sociaaldemocratische beweging neer en werden de verenigingen ontbonden. Webern verloor daarmee in één klap zijn inkomen en zijn enige vaste podium; hij leefde daarna van lesgeven, correctiewerk voor Universal Edition en steun van vrienden.

Vanaf 1938 werd zijn muziek als entartet geweerd en was uitvoering in Duitsland en Oostenrijk uitgesloten. In die jaren van volstrekt isolement zijn zijn twee cantates en de Variaties voor orkest geschreven, het werk dat na 1945 in Darmstadt tot uitgangspunt van een hele generatie werd gemaakt.

De erkenning kwam dus pas toen hij dood was, en in een vorm die hij niet had voorzien. Boulez, Stockhausen en Nono maakten van zijn late werk het uitgangspunt van het integrale serialisme, waarbij niet alleen de toonhoogten maar ook de duren en de dynamiek uit een reeks worden afgeleid. Of Webern dat zo bedoeld heeft, is nooit uit te maken; hij schreef over zijn eigen stukken vooral in termen van natuur en van Goethes plantenleer.