In het collectieve geheugen komen Nederlandse componisten nauwelijks voor. Dat is onterecht, en bij één naam is het onverdedigbaar: Jan Pieterszoon Sweelinck, de componist en organist uit Deventer die veertig jaar lang de Oude Kerk in Amsterdam bespeelde.
Paul Witteman schreef eens over hem: “Sweelinck roept een sfeer op die niet toevallig aan de schilderijen van Vermeer doet denken, een soevereine klank van een toondichter des vaderlands in de Gouden Eeuw.”
Biografie: geboorte en opleiding
Sweelinck werd geboren vlak voor het uitbreken van de Tachtigjarige Oorlog. Over het precieze jaar wordt getwist: lang werd mei 1562 aangenomen, maar recenter onderzoek wijst op de zomer of herfst van 1561. De bronnen laten beide toe. Zijn biografie begint daarmee met een onzekerheid die de rest van het verhaal kleurt.
Zijn eerste onderwijs kreeg hij van zijn vader, die organist was in Deventer en later in Amsterdam. Of hij daarna werkelijk bij Gioseffe Zarlino in Venetië heeft gestudeerd, zoals lang is aangenomen, is onzeker; er is geen document dat het bevestigt, en er bestaat geen bewijs dat hij ooit verder is gereisd dan Antwerpen.
Wat vaststaat is dat hij de Italiaanse en Engelse muziek van zijn tijd goed kende. In Amsterdam kwamen de bundels binnen, en de Engelse virginalisten zijn in zijn variatietechniek rechtstreeks hoorbaar.
Amsterdam en de Oude Kerk
Vanaf 1580 was Sweelinck organist van de Oude Kerk, een positie die hij tot zijn dood in 1621 behield. Dat ambt betekende in de calvinistische Republiek iets anders dan elders in Europa: het orgel had geen plaats in de eredienst.
Het instrument was eigendom van de stad, niet van de kerk, en Sweelinck was in dienst van de stad. Twee keer per dag speelde hij een openbaar concert, voor en na de diensten, feitelijk een van de vroegste vormen van vast, openbaar concertleven in Europa.
Hij kreeg de bijnaam de Amsterdamse Orpheus, en zijn spel trok toehoorders van ver. Het huidige orgel in de Oude Kerk stamt uit 1724 en is dus niet het instrument dat hij bespeelde; dat is in de achttiende eeuw vervangen.
Wat deze Nederlandse componist zo bijzonder maakte
Zijn stijl combineert elementen van de renaissance met de vroege barok. Hij was meester in contrapunt en in improvisatie aan het klavier, en zijn oeuvre bestrijkt koormuziek, klavierwerk en instrumentale ensemblestukken.
Zijn belangrijkste bijdrage is de ontwikkeling van de variatievorm voor klavier. Hij nam wereldlijke liedjes en psalmmelodieën die iedereen kende en bouwde daar reeksen variaties op waarin het thema steeds verder wordt versierd en versneld. Mein junges Leben hat ein End is daarvan het bekendste voorbeeld.
Die vorm is niet zijn uitvinding, de Engelse virginalisten deden het eerder, maar hij bracht er een strengheid in aan die zijn leerlingen konden leren en doorgeven. Daar zit zijn historische betekenis.
Zijn vocale werk, met name de vierstemmige psalmzettingen op de Franse berijming, wordt gewaardeerd om de rijkdom van de harmonie en de expressieve diepte. Hij schreef zowel geestelijke als wereldlijke stukken, waaronder madrigalen en chansons.
De leerlingen: waarom zijn invloed zo groot werd
Sweelinck kreeg de bijnaam Hamburgischer Organistenmacher, de organistenmaker van Hamburg, omdat zoveel Noord-Duitse organisten bij hem in de leer waren. Onder hen Heinrich Scheidemann, Samuel Scheidt, Jacob Praetorius en Melchior Schildt.
Die leerlingen namen zijn variatietechniek, zijn zelfstandige pedaalpartij en zijn fugatische schrijfwijze mee terug naar Hamburg, Lübeck en Halle. Daar groeide daaruit de Noord-Duitse orgelschool, met Dieterich Buxtehude als hoogtepunt.
En van Buxtehude loopt de lijn rechtstreeks door naar de twintigjarige Bach, die in 1705 te voet naar Lübeck liep om hem te horen spelen. Wie die keten volgt, komt uit bij een Amsterdamse organist die nooit verder reisde dan Antwerpen.
Leven in de Tachtigjarige Oorlog
Sweelinck leefde zijn hele volwassen leven tijdens de Tachtigjarige Oorlog (1568–1648). Amsterdam koos pas in 1578 de kant van de opstand, en de omslag naar het calvinisme veranderde het muziekleven van de stad ingrijpend. Voor een biografie uit deze jaren is dat weinig, en meer is er niet.
Voor een organist betekende dat het verlies van de kerkelijke opdracht en het winnen van een stedelijke. Het is een van de weinige gevallen waarin een beperking aantoonbaar iets nieuws heeft opgeleverd: het openbare orgelconcert bestaat dankzij deze constellatie.
Van zijn eigen omstandigheden is weinig bekend. Hij trouwde in 1590, kreeg zes kinderen, en zijn zoon Dirck volgde hem in 1621 op als organist van de Oude Kerk. Veel verder reikt de bewaarde administratie niet.
Wie hem meent te kennen zonder ooit een noot van hem gehoord te hebben, kent hem waarschijnlijk van het geld. Sweelinck stond op het briefje van 25 gulden. Op de andere biljetten van die serie stonden Joost van den Vondel (vijf gulden), Frans Hals (tien), Michiel de Ruyter (honderd) en Spinoza (duizend); hij was de enige musicus in dat gezelschap.
De werken: waar begin je bij Sweelinck
Begin bij de klaviervariaties. Mein junges Leben hat ein End duurt acht minuten en laat de hele techniek horen: een eenvoudig lied dat in zes stappen steeds dichter en sneller wordt, zonder ooit zijn vorm te verliezen.
Daarna de Fantasia chromatica, zijn bekendste orgelwerk, gebouwd op een langzaam dalende chromatische lijn. En voor het vocale werk de vierstemmige psalmen, die het best tot hun recht komen in een kleine bezetting.
De begrippen die hierbij horen (variatie, fantasia, contrapunt, cantus firmus) staan in het glossarium.
Veelgestelde vragen
Wanneer werd Sweelinck geboren?
Waarschijnlijk in mei 1562 in Deventer, al wijst recenter onderzoek op de zomer of herfst van 1561. De bronnen zijn op dit punt niet eenduidig.
Hij stierf op 16 oktober 1621 in Amsterdam, waar hij ook begraven ligt in de Oude Kerk.
Waarom heet Sweelinck de organistenmaker van Hamburg?
Omdat een groot deel van de belangrijkste Noord-Duitse organisten van de zeventiende eeuw bij hem in de leer was: Scheidemann, Scheidt, Praetorius en Schildt onder anderen.
Zij brachten zijn technieken naar Hamburg, Lübeck en Halle, waar daaruit de Noord-Duitse orgelschool groeide.
Wat is een variatiereeks bij Sweelinck?
Een bekende melodie, een psalm of een wereldlijk liedje, die in opeenvolgende bewerkingen steeds verder wordt versierd, met snellere notenwaarden en meer stemmen, zonder dat het thema onherkenbaar wordt.
Mein junges Leben hat ein End is het bekendste voorbeeld en het beste beginpunt.
Speelde Sweelinck tijdens kerkdiensten?
Nee. In de calvinistische eredienst had het orgel geen plaats. Het instrument was eigendom van de stad, en Sweelinck was in dienst van de stad, niet van de kerk.
Hij speelde twee keer per dag openbare concerten, voor en na de diensten, een van de vroegste vormen van vast concertleven in Europa.
Is het orgel van Sweelinck er nog?
Nee. Het huidige orgel van de Oude Kerk stamt uit 1724, ruim honderd jaar na zijn dood, en is dus niet het instrument dat hij bespeelde.
De kast van het oudere koororgel in dezelfde kerk is wel vijftiende-eeuws en stond er dus al in zijn tijd.