Béla Bartók

Leven

Het dorp waar Béla Bartók op 25 maart 1881 geboren werd, ligt vandaag op Roemeens grondgebied. In het Hongaars heet het Nagy Szent Miklos. Zijn vader was er schooldirecteur, en naar verluidt een meer dan middelmatig liefhebber-musicus. Hij stierf echter reeds toen Béla amper acht was. Zijn moeder, Paula Voit, was eveneens onderwijzeres en zijn eerste pianolerares. Na de dood van vader Bartók verhuisde het gezin herhaaldelijk, tot ze zich in 1893, toen Béla naar het gymnasium moest, in Pressburg vestigden. Daar kreeg hij piano- en harmonieles bij Laszlo Erkel. Intussen had Bartók reeds in 1891 zijn eerste openbaar optreden als pianist-componist gevierd.

Na de middelbare studies is hij van 1899 tot 1903 ingeschreven in de Koninklijke Hongaarse Muziekacademie te Boedapest, en hij krijgt er pianoles van István Thomán en compositie bij Janos Koessler.

Aanvankelijk stond Bartók sterk onder invloed van Brahms, Liszt en Richard Strauss; maar toen hij kennis maakte met de verbasterde bewerkingen van de Hongaarse volksmuziek van deze heren, bekeerde hij zich tot de muziek van Debussy, Schönberg en Strawinsky.

In 1905 begint hij samen met Zoltán Kodály aan een verzameling volksmuziek uit de Donaulanden. Het is hoofdzakelijk aan hen te danken dat de volksliederenschat uit die landen tot de meest bestudeerde en best bewarde van de wereld behoort, en dat de muziekopvoeding van de laatste decennia gretig kan putten uit deze voorraad. In 1913 reizen ze zelfs naar Noord-Afrika om er de Arabische boerenmuziek te bestuderen.

In 1907 wordt hij pianoleraar en in 1917 oogst hij zijn eerste succes als componist. Daardoor volgen van 1923 tot 1938 concertreizen doorheen heel Europa en Amerika. Hij wordt lid van de Hongaarse-Academie der Wetenschappen en moet zijn leraarsjob opgeven voor zijn concertreizen, studie van het volkslied en voor zijn werk als componist.

Omstreeks 1925 wordt zijn stijl eerder neo-classicistisch. In 1940 vestigt hij zich definitief in Amerika, waar de universiteit van Columbia hem het eredoctoraat in de muziek verleent. Ofschoon Bartók zich in de VS nooit heeft thuisgevoeld, werd hij er niet aan zijn lot overgelaten: de auteursvereniging 'Ascap' steunde hem financieel en Serge Koussevitzky bestelde het "Concerto voor orkest". Hij bezweek in New York op 26 september 1945 aan leukemie.

Belangrijkste werken

Betekenis

Bartók begon in 1905 samen met Kodály aan het veldwerk dat zijn hele oeuvre zou bepalen: met een fonograaf door Hongarije, Slowakije, Roemenië, later Turkije en Noord-Afrika, om liederen vast te leggen die nooit waren opgeschreven. Hij heeft er duizenden verzameld en wetenschappelijk geordend.

Wat hij daaruit bouwde klinkt niet als volksmuziek. De asymmetrische maatsoorten, de modale toonladders en de percussieve behandeling van de piano komen uit die bron, maar de harmonie en de vorm zijn volledig eigen. Zijn zes strijkkwartetten gelden als de belangrijkste bijdrage aan dat genre sinds Beethoven.

In 1940 emigreerde hij naar de Verenigde Staten, waar hij in armoede leefde en aan leukemie stierf. Het Concert voor orkest uit 1943 was een opdracht van Koesjevitski die hem uit een diep dal haalde en zijn meest gespeelde werk werd.

Het werk aan Columbia

Bartók beschouwde zichzelf minstens zozeer als volksmuziekonderzoeker als als componist. Hij verzamelde vanaf 1905 met Kodály ongeveer tienduizend melodieën in Hongarije, Slowakije, Roemenië, Turkije en Noord-Afrika, noteerde ze van wasrollen tot op de kleinste toonafwijking, en ontwierp een classificatiestelsel om ze te ordenen.

In New York, waar hij in 1940 aankwam zonder inkomen, kreeg hij daarvoor werk. Columbia University stelde hem aan om de Milman Parry-verzameling te bewerken: duizenden opnamen van Servo-Kroatische heldenliederen, die hij noot voor noot uitschreef.

Het was een aanstelling van enkele duizenden dollars per jaar en het was twee jaar lang zijn belangrijkste bron van bestaan. Toen de beurs in 1942 afliep, had hij vrijwel niets; het waren de opdrachten van Koussevitzky en Menuhin en steun van de componistenbond die de laatste jaren mogelijk maakten.

Aan het onderzoek bleef hij tot het eind werken. Het boek over de Servo-Kroatische liederen en zijn Roemeense verzameling waren nog niet af toen hij in 1945 aan leukemie stierf; ze zijn postuum uitgegeven, en ze gelden nog steeds als de maatstaf van het vak.