Barokmuziek: overzicht van de barokcomponisten en de doorgaande bas

AI

De barok begint met een programma. Rond 1600 kwam in Florence een groep dichters en musici tot de slotsom dat de meerstemmigheid van de renaissance de tekst onverstaanbaar had gemaakt, en dat muziek terug moest naar één zingende stem boven een dragende bas. Uit dat idee komen de opera, het oratorium en de cantate voort. De barokcomponisten van die eeuwen deelden één techniek en verder weinig.

De bas die daaronder ligt is de vinding die de hele periode kenmerkt: de basso continuo. Eén of twee spelers (klavecimbel of orgel, met cello, gamba of fagot) spelen een doorlopende baslijn met cijfers eronder die de akkoorden aangeven. Boven die bodem kan alles gebeuren.

Tegelijk ontstaat het instrumentale repertoire als zelfstandige kunstvorm. Het concerto grosso, het solo­concert, de triosonate en de orkestsuite krijgen in deze anderhalve eeuw hun vorm, en die vormen blijven bruikbaar lang nadat de stijl zelf uit de mode is.

Barokmuziek: basso continuo en de becijferde bas

Een barokpartituur is zelden volledig uitgeschreven. Onder de baslijn staan cijfers die aangeven welke intervallen boven die noot moeten klinken; de klavecinist vult die akkoorden ter plekke in. Dat betekent dat twee uitvoeringen van hetzelfde stuk werkelijk van elkaar verschillen, zonder dat een van beide fout is. Vrijwel alle componisten uit de barok schreven op die basis.

De term en de bijbehorende begrippen (continuo, ripieno, concertino) staan in het glossarium.

Het gevolg voor de klank is ingrijpend: er is altijd een harmonisch fundament hoorbaar. Waar renaissancemuziek uit lijnen bestaat die samen akkoorden opleveren, bestaat barokmuziek uit akkoorden waarboven lijnen worden gespannen. Die bodem is het kenmerk waaraan barokmuziek in één maat te herkennen is.

Opera, oratorium, concert

De opera is het kind van de Florentijnse discussie en groeit binnen dertig jaar uit tot publiek vermaak: in 1637 opent in Venetië het eerste operahuis waar men een kaartje kon kopen. Monteverdi werkte daar aan het eind van zijn leven. De beroemde barokcomponisten zijn in alle drie de genres terug te vinden.

Het oratorium is de geestelijke tegenhanger, zonder decor en zonder toneelspel, en werd in Engeland door Händel tot het kernrepertoire van het koorwezen gemaakt. Bachs passies horen tot dezelfde familie.

Het soloconcert ten slotte is grotendeels het werk van Vivaldi, die er de drie­delige vorm snel–langzaam–snel aan gaf die tot vandaag de norm is. Bach schreef een aantal van die concerten voor klavecimbel over en nam de vorm daarmee mee naar Duitsland.

De beroemde barokcomponisten: Italië vindt uit, de rest neemt over

De negentien barokcomponisten in dit naslagwerk komen uit vijf landen, maar niet in gelijke mate: negen uit Italië, zes uit Duitsland, twee uit Frankrijk en elk één uit Engeland en de Zuidelijke Nederlanden. Die verhouding is de periode in één cijfer: de vormen worden in Italië bedacht en daarbuiten overgenomen. Het overzicht hieronder laat zien hoe die verspreiding liep.

Bach is daarvan het duidelijkste voorbeeld. Hij is nooit in Italië geweest, maar schreef een reeks concerten van Vivaldi over voor klavecimbel en orgel, deels om ze te leren kennen, deels om ze te kunnen spelen. Wat hij daar leerde over vorm en harmonisch tempo staat vervolgens in zijn eigen concerten.

Frankrijk hield zich als enige grotendeels afzijdig. Aan het hof van Lodewijk XIV bouwde Lully, zelf in Florence geboren, een eigen traditie met de tragédie lyrique en de dansuite, en Rameau zette die voort. De ruzie tussen aanhangers van de Italiaanse en de Franse smaak heeft in Parijs twee eeuwen geduurd.

Opvallend is verder hoe dicht de hoofdgeneratie op elkaar zit: Bach, Händel en Domenico Scarlatti zijn alle drie in 1685 geboren, Rameau twee jaar eerder. Vier van de bepalende figuren van de late barok scheelden dus geen halve generatie. De beroemde namen van de periode staan in dat overzicht bij elkaar. De beroemde barokcomponisten uit Italië, Duitsland, Frankrijk en Engeland staan verderop bij elkaar in het overzicht.

Componisten uit de barok: het overzicht

Op geboortejaar geordend ligt het zwaartepunt van deze lijst tussen 1650 en 1690, de generatie van Bach, Händel, Scarlatti en Rameau, allemaal binnen een paar jaar van elkaar geboren. Barokmuziek uit deze lijst is in vrijwel elk concertprogramma terug te vinden. De componisten uit de barok staan hieronder op naam; barokmuziek van deze namen vult nog altijd het repertoire.

Girolamo Frescobaldi Italië 1583–1643 S Heinrich Schütz Duitsland 1585–1672 Giacomo Carissimi Italië 1605–1674 Jean-Baptiste Lully Italië 1632–1687 Dieterich Buxtehude Duitsland 1637–1707 Johann Christoph Bach Duitsland 1642–1703 Arcangelo Corelli Italië 1653–1713 Henry Purcell Groot Brittannië 1659–1695 Alessandro Scarlatti Italië 1660–1725 François Couperin Frankrijk 1668–1733 Antonio Vivaldi Italië 1678–1741 L Jean-Baptiste Loeillet België 1680–1730 Georg Philipp Telemann Duitsland 1681–1767 Jean-Philippe Rameau Frankrijk 1683–1764 Johann Sebastian Bach Duitsland 1685–1750 Georg Friedrich Händel Duitsland 1685–1759 Domenico Scarlatti Italië 1685–1757 Pietro Locatelli Italië 1695–1764 Giovanni Battista Pergolesi Italië 1710–1736