Griekenland staat in de muziekgeschiedenis vooral aan het begin: de Griekse theorie over toonladders, intervallen en het effect van muziek op de mens heeft de westerse traditie tweeduizend jaar lang bepaald, terwijl van de muziek zelf nauwelijks iets is overgeleverd.
In dit naslagwerk is het land vertegenwoordigd door Iannis Xenakis, geboren in 1922 in Roemenië uit Griekse ouders. Hij vocht in het Griekse verzet, raakte daarbij zwaargewond, werd bij verstek ter dood veroordeeld en vluchtte in 1947 naar Parijs.
Daar werkte hij twaalf jaar als ingenieur bij Le Corbusier, onder meer aan het Philips-paviljoen voor de wereldtentoonstelling van 1958 in Brussel, en ontwikkelde ondertussen een manier van componeren die uit dezelfde denkwijze voortkomt.
Wiskunde als compositiemiddel
Xenakis behandelde grote aantallen klanken niet als afzonderlijke noten maar als een massa met statistische eigenschappen; hij noemde dat stochastische muziek. Je bepaalt niet elke noot, je bepaalt de verdeling waaruit de noten volgen.
In Metastaseis uit 1954 bewegen zesenvijftig strijkers elk langs een eigen glissando; samen vormen ze vlakken die van vorm veranderen. De schetsen ervoor zien eruit als bouwtekeningen, en dat waren ze ook: hetzelfde principe gebruikte hij voor het Philips-paviljoen.
De erfenis van de Griekse theorie
De namen van de kerktoonsoorten (dorisch, frygisch, lydisch, mixolydisch) komen uit de Griekse theorie, al zijn ze in de middeleeuwen aan andere toonladders gehecht dan de Grieken bedoelden.
Ook het woord harmonie, de indeling van het octaaf en het idee dat intervallen in eenvoudige getalsverhoudingen uit te drukken zijn, stammen daaruit. De termen staan in het glossarium.
Wat de Griekse theorie heeft nagelaten
De Griekse muziektheorie is via Boëthius in het Latijn terechtgekomen en heeft langs die weg de hele westerse middeleeuwen bepaald. Het idee dat muzikale intervallen in eenvoudige getalsverhoudingen zijn uit te drukken (het octaaf als 2:1, de kwint als 3:2) komt uit de school van Pythagoras en is tot vandaag de basis van elke stemming.
Ook de namen van de kerktoonsoorten zijn Grieks: dorisch, frygisch, lydisch, mixolydisch. Ze zijn in de middeleeuwen wel aan andere toonladders gehecht dan de Grieken bedoelden, een verwisseling die al duizend jaar meegaat en die in elk leerboek moet worden uitgelegd.
Van de muziek zelf is vrijwel niets over. Het Seikilos-epitaaf, acht regels op een grafsteen uit ongeveer de eerste eeuw, is het enige complete stuk dat we bezitten, met notatie, tekst en een opdracht die luidt dat men moet leven zolang men leeft.
Eén naam, en die is in Roemenië geboren
Griekenland staat in dit naslagwerk met één componist: Iannis Xenakis. Hij werd in 1922 geboren in Brăila, een havenstad aan de Donau in Roemenië, in een Griekse handelsfamilie, en stierf in 2001 in Parijs.
De indeling naar geboorteland die dit naslagwerk verder consequent volgt, levert hier dus een uitzondering op: Xenakis staat onder Griekenland omdat hij Grieks was en het land als het zijne beschouwde, niet omdat hij er geboren is. Hij kwam als tiener naar Athene.
Zijn verhouding tot dat land was allesbehalve rustig. Hij vocht in het verzet en daarna in de burgeroorlog, raakte in 1945 zwaargewond bij een beschieting waarbij hij een oog verloor, werd bij verstek veroordeeld en vluchtte in 1947 naar Parijs. Pas in 1974 kon hij terugkeren.
Wat er na hem kwam
Xenakis is de enige Griekse naam in deze selectie, maar niet de enige Griekse componist van betekenis. Nikos Skalkottas, een leerling van Schönberg, en Manos Hatzidakis en Mikis Theodorakis vallen erbuiten, evenals de generatie na hem.
Zijn eigen invloed liep grotendeels buiten Griekenland om: via het Parijse CEMAMu, het studiecentrum dat hij oprichtte, en via de UPIC, een tekentafel waarmee een getekende lijn rechtstreeks in klank werd omgezet.
Dat idee, een beeld als partituur, is inmiddels gewoon geworden in vrijwel elke muzieksoftware. Dat is waarschijnlijk zijn breedste nalatenschap, en bij de meeste gebruikers is ze naamloos.
Griekse componisten in dit naslagwerk
Griekenland is in dit naslagwerk met één naam vertegenwoordigd.
Veelgestelde vragen
Wat is stochastische muziek?
Muziek waarin de componist de statistische verdeling van de gebeurtenissen vastlegt in plaats van elke gebeurtenis afzonderlijk. Het resultaat is een klankmassa met een bepaalde dichtheid en beweging.
Xenakis ontleende het begrip aan de kansrekening en gebruikte er vanaf de jaren zestig computers voor.
Is er Griekse muziek uit de oudheid bewaard?
Zeer weinig: een handvol fragmenten op steen en papyrus, waaronder de Seikilos-grafsteen, een compleet liedje van acht regels uit ongeveer de eerste eeuw.
De theorie is daarentegen uitvoerig overgeleverd, via Aristoxenos, Ptolemaeus en latere Latijnse bewerkingen.
Wat deed Xenakis bij Le Corbusier?
Hij werkte als ingenieur aan constructies, onder meer aan het klooster van La Tourette en aan het Philips-paviljoen van 1958, dat hij grotendeels zelf ontwierp.
Het paviljoen was gebouwd uit hyperbolische paraboloïden, dezelfde vorm die in Metastaseis de glissandi beschrijft.
Klinkt zijn muziek toegankelijk?
Zelden, in de gebruikelijke zin. Er zijn geen thema's om te volgen en geen harmonie om op te rusten.
Wat er wel is, is een zeer directe fysieke werking: dichtheid, beweging en massa zijn onmiddellijk voelbaar, ook zonder enige voorkennis.