Pierre Boulez

Leven

Pierre Boulez is een van die componisten waarop we vandaag de dag nog geen zicht hebben, maar waarvan nu al vaststaat dat hij eens tot de groten zal gerekend worden. Deze Fransman werd in Montbrison geboren op 25 mei 1925. Na zijn opleiding aan de Ecole Polytechnique en het Conservatorium te Parijs, wordt hij vertrouwd gemaakt met de dodecafonie van Schönberg tijdens compositielessen bij Messiaen en Leibowitz, zelf leerling van Webern.

Boulez wordt de belangrijkste vertegenwoordiger van de twaalftonenmuziek in Frankrijk, mede door zijn voordrachten en artikels over hedendaagse muziek, en de organisatie van concerten in het Marigny-theater. Die bepaalden heel sterk de richting van de moderne Franse componisten. Enkele titels: 2 pianosonates, een kwartet voor Martenotgolven, "Structures pour 2 pianos", "Polyphonie pour 17 instruments", "Le soleil des eaux", "Le Marteau sans Maître".

De laatste jaren zien we Boulez voornamelijk als meer dan verdienstelijk dirigent van de grote werken uit het romantische symfonische repertoire.

Belangrijkste werken

Betekenis

Boulez was in de naoorlogse muziek even invloedrijk als polemist als als componist. Zijn artikel Schönberg est mort uit 1952 verwierp de twaalftoonstechniek als halfslachtig en eiste dat alle parameters (toonhoogte, duur, dynamiek, aanslag) aan reeksen zouden worden onderworpen. Dat is het integrale serialisme.

Met Le marteau sans maître uit 1955, voor altstem en zes instrumenten, kreeg die strengheid een klank die bij het publiek aankwam: doorzichtig, met een bezetting die aan gamelan en aan buiten-Europese instrumenten doet denken. Strawinsky vergeleek het met ijskristallen.

Een tweede lijn in zijn werk is de onvoltooidheid als principe. Veel van zijn stukken kregen jaren later een nieuwe, uitgebreide versie, soms drie of vier keer; hij noemde dat œuvre en cours, werk in uitvoering. De derde pianosonate laat de speler bovendien zelf de volgorde van de delen kiezen, de enige aleatorische ingreep die hij zichzelf toestond.

Vanaf de jaren zeventig verlegde hij het zwaartepunt naar de uitvoeringspraktijk. Hij leidde het BBC Symphony Orchestra en het New York Philharmonic, en richtte in Parijs het IRCAM op, een instituut waar componisten en akoestici samen aan elektronica werkten; zie de pagina over de moderne periode.

Als dirigent bereikte hij het grootste publiek. Zijn opnamen van Debussy, Strawinsky, Bartók, Mahler en de Tweede Weense School gelden als maatstaf, vooral om hun doorzichtigheid: hij liet stemmen horen die bij anderen in de massa verdwijnen.

Van Domaine musical tot staatsopdracht

Boulez begon in 1954 een concertreeks, het Domaine musical, in de foyer van het theater van Jean-Louis Barrault. Er was geen subsidie, de zaal telde enkele honderden plaatsen, en hij programmeerde er dertien jaar lang naoorlogse muziek naast Webern, Debussy en middeleeuwse polyfonie.

Tegelijk voerde hij een openbare oorlog. In een interview met Der Spiegel zei hij in 1967 dat de duurste oplossing voor het operaprobleem zou zijn de operahuizen op te blazen; hij verliet Frankrijk en werkte de jaren daarna in Londen en New York.

De terugkeer kwam van de staat zelf. President Pompidou vroeg hem in 1970 een onderzoeksinstituut voor muziek en akoestiek op te zetten, en zo ontstond het IRCAM onder het nieuwe Centre Pompidou, met daarnaast het Ensemble intercontemporain.

Daarmee kreeg de voormalige buitenstaander het grootste muzikale apparaat van Frankrijk in beheer, en zijn tegenstanders hebben hem dat blijven nadragen. Het instituut bestaat nog en heeft de elektronische middelen ontwikkeld waar een groot deel van de hedendaagse muziek op draait; ook die van componisten die niets van zijn opvattingen wilden weten.