Guillaume de Machaut

Leven

Guillaume de Machaut was dichter en componist, en het is niet zeker in welke van die twee hoedanigheden zijn tijdgenoten hem het hoogst aansloegen. Hij was secretaris van koning Jan van Bohemen, reisde met hem door heel Europa, en werd later kanunnik van de kathedraal van Reims, waar hij de rest van zijn leven bleef.

Hij is de centrale figuur van de ars nova, de veertiende-eeuwse stroming die de ritmiek fijner maakte, de notatie uitbreidde en de wereldlijke vormen tot volwaardige kunst verhief. Zijn ballades, rondeaus en virelais leggen de vaste vormen vast waarmee de Franse liedkunst tot ver in de vijftiende eeuw zou werken.

Zijn bekendste werk is de Messe de Nostre Dame, de eerste meerstemmige zetting van het misordinarium door één componist. Vóór hem werden de afzonderlijke misdelen door verschillende handen en op verschillende momenten gezet; Machaut behandelde de vijf delen als één samenhangend werk.

Uniek voor zijn tijd is dat hij zijn eigen verzameld werk liet kopiëren, in zorgvuldig geordende handschriften met een door hemzelf bepaalde volgorde. Dat is de reden dat we zoveel van hem hebben: het is niet toevallig bewaard maar bewust nagelaten.

Aan het eind van zijn leven schreef hij Le livre du voir dit, een lange dichtbundel met ingevoegde brieven en liederen over zijn verhouding met een veel jongere bewonderaarster. Of het autobiografie of fictie is, wordt nog altijd betwist.

Belangrijkste werken

Betekenis

Machaut is de laatste grote figuur die dichter en componist in één persoon was, en de eerste van wie het verzameld werk volgens zijn eigen ordening is overgeleverd. Die handschriften (zes zijn er bewaard, met miniaturen en een door hem bepaalde volgorde) maken hem tot de best gedocumenteerde componist van de hele middeleeuwen.

De Messe de Nostre Dame is zijn bekendste werk en een historisch keerpunt: de eerste zetting van het volledige misordinarium door één componist als samenhangend geheel. Ze is isoritmisch gebouwd, vierstemmig, en klinkt harder en hoekiger dan wat een eeuw later gebruikelijk zou zijn.

Zijn wereldlijke liederen leggen de formes fixes vast (ballade, rondeau, virelai) met hun vaste herhalingsschema's. Die vormen bleven tot diep in de vijftiende eeuw het raamwerk van de Franse liedkunst.

Kanunnik in een belegerde stad

Machaut was vanaf 1337 kanunnik van de kathedraal van Reims, en dat was zijn inkomen. Een kanonikaat gaf een vast prebende zonder al te veel plichten, en het is de reden dat hij kon schrijven zonder voor elk stuk een opdrachtgever te hoeven vinden.

Zijn latere leven speelde zich af in een land dat uit elkaar viel. De pest bereikte Reims in 1349; tien jaar later belegerde Edward III de stad wekenlang. Machaut zat er de hele belegering uit, en in zijn Confort d’ami en La prise d’Alexandrie is die wereld voortdurend aanwezig.

Tegen die achtergrond staat het merkwaardigste van zijn werken. In Le livre du voir dit, geschreven toen hij ruim zestig was, vertelt hij over een briefwisseling met een veel jongere bewonderaarster, met de brieven en de liederen erin afgedrukt. Of het verhaal echt gebeurd is, wordt al zes eeuwen betwist.

Dat we die vraag überhaupt kunnen stellen, komt doordat hij zijn eigen nalatenschap regelde. Machaut liet zijn verzameld werk in enkele grote handschriften kopiëren, met een volgorde die hij zelf bepaalde. Voor een veertiende-eeuwse dichter-componist is dat uniek, en het is de reden dat we van hem meer weten dan van wie ook uit die eeuw.

Zijn invloed liep bovendien niet alleen via de muziek. Chaucer heeft hem gelezen en bewerkt, en de formes fixes die hij vastlegde (ballade, rondeau, virelai) bleven tot ver in de vijftiende eeuw de standaardvormen van het Franse lied. Wie een chanson van Dufay of Binchois hoort, hoort een vorm die Machaut had dichtgetimmerd.