Jules Massenet

Leven

Jules Massenet werd op 12 mei 1842 geboren in het Franse stadje Montaud, bij St-Etienne. Kort na zijn geboorte vestigden zijn ouders zich in Parijs, waar de kleine Jules ook opgroeide. Zijn eerste muzieklessen kreeg hij van zijn moeder die als goede amateurpianiste ook lesgaf aan andere kinderen om een centje bij te verdienen.

Op elfjarige leeftijd ging hij aan het Parijse conservatorium studeren bij Savard, Reber en Thomas. Hij won de Prix de Rome in 1863, waardoor hij drie jaar in de Villa Medici mocht verblijven, waar hij onder meer Liszt leerde kennen. Na zijn terugkeer naar Parijs in 1866 trouwde hij met zijn pianoleerlinge Constance de Sainte-Marie.

Nog geen jaar later schrijft Massenet de opera "La Grand' tante", de eerste uit een hele reeks opera's die hij tot aan het einde van zijn leven gecomponeerd heeft. Zijn reputatie werd bevestigd in 1873 door de creatie van zijn oratorium "Marie-Madeleine". Toen hij 36 werd, nog lang voor zijn grootste meesterwerken geschreven waren, werd hij verkozen aan de Académie des Beaux-Arts. Hij werd ook tot compositieleraar benoemd aan het Parijse conservatorium, waar hij tot aan zijn dood, op 13 augustus 1912, lesgaf.

Belangrijkste werken

Betekenis

Massenet was rond 1890 de meest gespeelde operacomponist van Frankrijk en schreef meer dan dertig werken voor het toneel. Zijn sterkste kant is de vrouwelijke hoofdrol: Manon, Charlotte, Thaïs, Salomé en Cendrillon zijn stuk voor stuk psychologisch scherper getekend dan bij zijn tijdgenoten gebruikelijk was.

Werther uit 1892, naar Goethe, geldt als zijn beste werk. De Parijse Opéra-Comique weigerde het aanvankelijk wegens het sombere onderwerp; de première vond daarom in Wenen plaats, in het Duits.

Zijn melodische gave leverde hem het verwijt van sentimentaliteit op, en dat verwijt heeft zijn reputatie in de twintigste eeuw geschaad. Debussy noemde hem gefascineerd en geërgerd tegelijk: hij bezat volgens hem een charme die alle andere vragen overbodig maakte.

Als hoogleraar aan het conservatorium leidde hij onder anderen Charpentier, Koechlin en Enescu op. De Méditation uit Thaïs, een orkestintermezzo met vioolsolo, is zijn bekendste bladzijde geworden.

Hij was buitengewoon productief en werkte met een discipline die zijn tijdgenoten opviel: hij stond om vier uur 's ochtends op en componeerde tot het middaguur. Naast zijn opera's schreef hij ruim tweehonderd liederen, oratoria, balletten en orkestsuites, en zijn Scènes alsaciennes en Scènes pittoresques waren in de negentiende eeuw vast concertrepertoire.

Geschreven voor bepaalde stemmen

Massenet schreef zijn rollen op maat. Esclarmonde en Thaïs zijn gemaakt voor de Amerikaanse sopraan Sibyl Sanderson, tot in de ligging aan toe: de titelrol van Esclarmonde vraagt een sopraan die tot de g boven de hoge c komt, omdat Sanderson die noot had.

Dat had een prijs. Toen Sanderson haar loopbaan afbrak, verdween Esclarmonde vrijwel volledig uit de huizen, omdat er nauwelijks zangeressen te vinden waren die de partij konden halen. Een rol die te precies op één stem is gesneden, overleeft die stem niet altijd.

De Massenet-sopraan is als begrip blijven bestaan: een lichte, beweeglijke stem die de tekst kan laten spreken zonder haar te forceren, met aandacht voor het Franse woord. Manon, Sophie in Werther, Cendrillon en Thaïs vragen alle vier hetzelfde.

Hij werkte ook met wie er stond. De titelrol van Don Quichotte uit 1910 is geschreven voor de Russische bas Fjodor Sjaljapin, en de hele opera is om diens toneelvermogen heen gebouwd, het is minder een ridderverhaal dan een portret van één zanger.

Hij had zelf overigens weinig illusies over de duurzaamheid van dat alles. In zijn Mes souvenirs schreef hij nuchter dat het publiek hem wel zou vergeten, en hij hield er rekening mee dat zijn dertig opera’s tot twee of drie zouden slinken. Dat is ongeveer uitgekomen, en van de overgebleven titels is Werther de opera waarvan hij zelf het meeste hield.