Noorwegen was tot 1905 in personele unie met Zweden en had daarvoor eeuwenlang onder Deens bestuur gestaan. Een eigen muzikale infrastructuur (conservatoria, orkesten, uitgevers) bestond in de negentiende eeuw nauwelijks.
Dat maakt de positie van Edvard Grieg des te opvallender. Hij studeerde in Leipzig, kwam terug met een Duitse opleiding, en besloot bewust iets anders te doen: putten uit de Noorse volksmuziek die hij op reizen door het binnenland verzamelde.
Het resultaat is een klankbeeld dat wereldwijd met Noorwegen wordt geassocieerd, grotendeels via één toneelmuziek: die bij Ibsens Peer Gynt.
Wat Grieg uit de volksmuziek haalde
De Noorse volksmuziek kent toonladders die van de Duitse afwijken, met name een verlaagde tweede en een verhoogde vierde trap, en een begeleiding op een boventoon, het gevolg van de hardangerviool, die naast de vier bespeelde snaren vier of vijf meetrillende snaren heeft.
Grieg nam die eigenaardigheden niet over als citaat maar als grondstof. Zijn tweeënzestig Lyrische stukken voor piano, verschenen in tien bundels tussen 1867 en 1901, zijn er het uitgebreidste voorbeeld van.
Hij schreef zelf dat hij de muziek van zijn land wilde behandelen zoals Chopin die van Polen, een vergelijking die hout snijdt; zie Poolse componisten.
Peer Gynt en het pianoconcert
De toneelmuziek bij Peer Gynt uit 1875 werd op verzoek van Ibsen geschreven en leverde met Morgenstemning en In de hal van de bergkoning twee van de meest herkenbare stukken orkestmuziek die er bestaan.
Zijn pianoconcert in a klein uit 1868 is het andere werk dat het repertoire nooit meer heeft verlaten. Het is op zijn vijfentwintigste geschreven en blijft zijn enige voltooide concert.
De nationale romantiek
Noorwegen kreeg in 1814 een eigen grondwet maar bleef tot 1905 in unie met Zweden, en in die negentig jaar ontstond een culturele beweging die het land een eigen gezicht moest geven. Ibsen en Bjørnson deden dat in de literatuur, Grieg in de muziek, en ze werkten samen: de Peer Gynt-muziek is er de bekendste vrucht van.
Een tweede naam die erbij hoort is Ole Bull, violist en organisator, die in 1850 in Bergen het eerste Noorse theater stichtte en die de jonge Grieg naar het conservatorium in Leipzig stuurde. Zonder die duw was Grieg waarschijnlijk in de handel terechtgekomen.
Naast Grieg werkten in dezelfde jaren Johan Svendsen, wiens symfonieën orkestraal geraffineerder zijn dan die van Grieg, en Halfdan Kjerulf, die het Noorse lied vormgaf. Beiden vallen buiten de selectie van dit naslagwerk maar horen in het beeld thuis.
Bergen, van begin tot eind
Edvard Grieg werd in 1843 in Bergen geboren en stierf in 1907 in dezelfde stad. Daartussen lagen studiejaren in Leipzig, een decennium in Kopenhagen en eindeloze concertreizen, maar hij kwam altijd terug.
Vanaf 1885 woonde hij in Troldhaugen, een huis even buiten de stad, met een werkhut aan het water waar hij alleen kon componeren. Beide staan er nog en zijn museum.
Bergen zelf had met Harmonien, opgericht in 1765, een van de oudste orkesten van Europa; Grieg was er enkele jaren dirigent. Het festival dat sinds 1953 zijn naam draagt komt uit diezelfde traditie voort.
Eén Noorse naam en wat eromheen ligt
Noorwegen staat hier met één componist, ingedeeld bij de romantiek. Samen met Denemarken en Finland vormt dat de Scandinavische aanwezigheid van dit naslagwerk: drie landen, drie namen.
Dat Grieg de enige is klopt met hoe hij in zijn eigen tijd werd gezien, maar niet met wat er om hem heen gebeurde. Johan Svendsen was als symfonicus zijn tegenpool en als dirigent invloedrijker; Rikard Nordraak, die op zijn drieëntwintigste stierf, schreef het volkslied en bracht Grieg op het spoor van de Noorse volksmuziek.
In de twintigste eeuw zetten Fartein Valen en Harald Sæverud die lijn voort, in richtingen die met Grieg weinig meer te maken hebben. Zij vallen buiten deze selectie.
Noorse componisten in dit naslagwerk
Noorwegen is in dit naslagwerk met één naam vertegenwoordigd. De bredere context staat in de tekst hierboven.
Veelgestelde vragen
Wat is een hardangerviool?
Een Noorse viool met vier of vijf extra snaren onder de greepplank die niet worden bespeeld maar meetrillen. Daardoor klinkt elke noot met een zwevende resonantie eromheen.
Het instrument wordt bovendien anders gestemd dan een gewone viool, en dat bepaalt welke akkoorden natuurlijk klinken, een van de bronnen van de Noorse harmonie.
Wat betekent Peer Gynt voor Griegs reputatie?
Het maakte hem wereldberoemd en heeft zijn reputatie tegelijk vernauwd. De twee suites worden zo vaak gespeeld dat het overige werk (de liederen, de kamermuziek, de late pianostukken) in de schaduw blijft.
Grieg zelf had er gemengde gevoelens over en noemde sommige delen ronduit zwak.
Zijn er meer Noorse componisten?
Zeker: Johan Svendsen, Christian Sinding, Johan Halvorsen en in de twintigste eeuw Fartein Valen en Arne Nordheim.
In de oorspronkelijke gegevens van dit naslagwerk is alleen Grieg opgenomen. Wat er staat is een selectie, geen volledig overzicht.
Waarom klinkt Noorse muziek zo herkenbaar?
Door de combinatie van modale toonladders, aangehouden basnoten die als een doedelzak onder de melodie liggen, en dansritmen in oneven maatsoorten.
Die elementen komen rechtstreeks uit de speelpraktijk op de hardangerviool en zijn via Grieg in de concertzaal terechtgekomen.