Aleksandr Borodin

Leven

Aleksandr Borodin was de onwettige zoon van een ouderwordende vorst en een volksmeisje. Hij werd geboren in Sint-Petersburg op 11 november 1833, en gaf reeds vroeg tekenen van een ongewoon veelzijdige aanleg. Veel talenten heeft hij trouwens niet laten verloren gaan: zijn leven lang werkt hij tegelijk als militair arts en professor in de scheikunde, terwijl het componeren hem een ideale afleiding bood. Balakirev hielp hem hierbij op weg, terwijl zijn vrouw Katharina Protopova als begaafde pianiste hem vertrouwd maakte met de Chopin- en Schumannstijl. In Europa kon hij rekenen op de hoge bescherming van Liszt.

Uiteraard heeft deze uit tijdverdrijf componerende professor-arts minder werken nagelaten dan de eigenlijke componisten uit roeping of om den brode, maar het zijn dan ook stuk voor stuk pareltjes: drie symfonieën, een strijkkwintet, de onvoltooide sprookjesopera "Prins Igor", klaviermuziek en het beroemde orkestwerk "In de Steppen van Midden-Azië" (waarin het verschijnen, voorbijtrekken en verdwijnen van een karavaan muzikaal uitgebeeld wordt). Zijn werken, zijn, net als die van de andere leden van de groep van vijf (Rimski-Korsakov, Moessorgsky, Cui, Balakirev en hemzelf), Russisch door ritme, melodie en harmonie.

Borodin sterft plots op 27 februari 1887 tijdens een fuif, terwijl zijn vrouw om gezondheidsredenen afwezig is.

Belangrijkste werken

Betekenis

Borodin noemde zichzelf een zondagscomponist, en dat was geen bescheidenheid maar een feit: hij was hoogleraar scheikunde aan de medische academie van Sint-Petersburg, publiceerde serieus onderzoek naar aldehyden, en stichtte een medische opleiding voor vrouwen. Componeren deed hij in vakanties en bij ziekte.

Het gevolg is een klein oeuvre waarin bijna niets af is. Vorst Igor, waaraan hij achttien jaar werkte, werd na zijn dood door Rimski-Korsakov en Glazoenov voltooid; de Polovtsiaanse dansen daaruit zijn zijn bekendste muziek.

Wat hij wel afmaakte is van een lyrische kwaliteit die in het Machtige Hoopje uniek is. Het Nocturne uit het tweede strijkkwartet, geschreven voor de twintigste trouwdag van zijn vrouw, is daarvan het beste voorbeeld.

In 1953 werden zijn melodieën gebruikt voor de musical Kismet, wat hem postuum een prijs opleverde, en zijn muziek bij een publiek bracht dat zijn naam niet kende.

Zijn kamermuziek verdient meer aandacht dan ze krijgt. De twee strijkkwartetten zijn de eerste van betekenis die in Rusland zijn geschreven, en ze staan los van het programmatische denken van zijn viermanschap: geen verhaal, geen volksmelodie als citaat, maar een zuiver melodisch bouwwerk. Het tweede kwartet uit 1881 schreef hij voor de twintigste trouwdag van zijn vrouw Jekaterina, die zelf pianiste was en hem op het spoor van de westerse kamermuziek had gezet.

De medische school voor vrouwen

Borodin was hoogleraar scheikunde aan de Medisch-Chirurgische Academie in Sint-Petersburg, en zijn belangrijkste werk buiten het laboratorium was niet muzikaal. In 1872 behoorde hij tot de oprichters van de eerste Russische medische opleiding voor vrouwen, verbonden aan diezelfde academie.

Dat was in het Rusland van die jaren omstreden. Russische vrouwen die arts wilden worden, moesten naar Zürich of Parijs; de opleiding in Sint-Petersburg gaf ze voor het eerst een weg in eigen land, en Borodin gaf er scheikunde, zat in het bestuur en zamelde er geld voor in.

Hij heeft er tot zijn dood aan gewerkt, ook toen de school na de aanslag op Alexander II in 1881 onder politieke druk kwam te staan en uiteindelijk geen nieuwe studenten meer mocht aannemen.

Het verklaart iets van zijn beroemde klacht dat hij alleen kon componeren als hij ziek was. Een hoogleraar met college’s, een laboratorium, een bestuursfunctie en een school die steun nodig had, houdt geen werkweek over; dat er van Vorst Igor na achttien jaar nog een derde ontbrak, is in dat licht minder verbazend dan dat er iets af kwam.