Mili Balakirev

Leven

Mili Balakirev was de organisator van het Machtige Hoopje en de enige van de vijf die van de muziek leefde. Hij bracht Borodin, Cui, Moessorgski en Rimski-Korsakov bij elkaar, gaf ze les zonder zelf een conservatoriumopleiding te hebben gehad, en legde het programma van de groep vast: een Russische kunstmuziek uit eigen materiaal, los van de Duitse academie.

Zijn onderwijsmethode was even effectief als merkwaardig. Hij liet zijn leerlingen geen contrapunt of harmonieleer studeren maar direct een symfonie beginnen, en corrigeerde dan maat voor maat. Rimski-Korsakov, die later hoogleraar werd, beschreef in zijn memoires hoe hij daardoor jarenlang zonder theoretische basis componeerde.

Hij richtte in 1862 de Vrije Muziekschool op, als tegenhanger van het pas gestichte conservatorium, en dirigeerde er concerten waarin het werk van de groep voor het eerst klonk. In dezelfde jaren verzamelde hij Russische volksliederen in het veld en gaf die in 1866 uit, een bundel die voor de hele school grondstof werd.

Zijn eigen oeuvre is klein en traag ontstaan. De symfonische gedichten Tamara en Roes lagen jaren stil; aan zijn eerste symfonie werkte hij met onderbrekingen bijna veertig jaar. Wat hij wel snel schreef is Islamey, een oosterse fantasie voor piano die tot het zwaarste van het repertoire behoort.

In 1871 stortte hij in. Hij verliet het muziekleven volledig, werkte enkele jaren als spoorwegbeambte en keerde pas in de jaren tachtig terug, veranderd en teruggetrokken. De groep die hij had gevormd was toen allang uiteengevallen.

Belangrijkste werken

Betekenis

Balakirev is belangrijker als katalysator dan als componist. Zonder hem was er geen Machtig Hoopje geweest: hij bracht de vier anderen bijeen, gaf ze les, drukte ze een programma in handen en dirigeerde hun eerste uitvoeringen bij de Vrije Muziekschool die hij in 1862 oprichtte.

Zijn volksliedbundel uit 1866 is de andere blijvende bijdrage. Hij verzamelde de melodieën in het veld langs de Wolga, noteerde ze met hun eigen modale wendingen in plaats van ze naar majeur en mineur te dwingen, en leverde daarmee de grondstof waaruit de hele school putte.

Islamey uit 1869 is zijn bekendste stuk en geldt als een van de zwaarste opgaven in de pianoliteratuur. Ravel schreef naar eigen zeggen Scarbo met de uitdrukkelijke bedoeling het nog moeilijker te maken.

De Wolga-reizen en wat ermee gebeurde

In 1860 en 1862 maakte Balakirev twee reizen over de Wolga en naar de Kaukasus om volksliederen op te tekenen. Hij noteerde ze zoals ze klonken, met hun eigen toonladders en hun onregelmatige maatindeling, in plaats van ze in het westerse stramien te persen zoals tot dan toe gebruikelijk was.

De bundel die daaruit voortkwam, verscheen in 1866 met veertig liederen. Het is geen wetenschappelijke uitgave in de latere zin, maar de harmonisaties zijn zorgvuldig gekozen om niets van het origineel toe te dekken, en dat was voor Rusland nieuw.

Het materiaal ging vervolgens het hele Machtige Hoopje rond. Melodieën uit de bundel duiken op bij Moessorgski, bij Rimski-Korsakov en bij Tsjaikovski, die er in zijn Vierde symfonie een gebruikte. Wat als veldwerk begon, werd de gemeenschappelijke voorraadkast van een hele generatie.

De Kaukasus leverde daarnaast iets anders op. De dansthema’s die Balakirev in Kabardië hoorde, verwerkte hij in Islamey, en de landschappen in het symfonisch gedicht Tamara. Van beide reizen is de muzikale opbrengst groter dan zijn hele verdere werklijst.

Het merkwaardige is dat hij die reizen zelf nooit als wetenschap heeft gezien. Balakirev was geen verzamelaar maar een componist die materiaal zocht, en hij koos wat hem beviel. Latere Russische etnomusicologen hebben zijn harmonisaties dan ook bekritiseerd; tegelijk is zijn bundel van 1866 de oudste die probeerde de liederen niet te verbeteren, en juist daarom bleef ze bruikbaar.