Pjotr Iljitsj Tsjaikovski

Leven

Tschaikovsky's vader was directeur van een metaalgieterij en leider van het technologisch instituut in Sint-Petersburg. De eerste muzikale indrukken kreeg de kleine Peter (geboren 7 mei 1840) van een z.g. Orchestrion (een reusachtige speeldoos die een heel orkest kon nabootsen en die zijn vader van een van zijn reizen had meegebracht).

Zoals de meeste kinderen uit dit kroostrijk gezin, werd hij naar de opleidingsschool voor ambtenaren gestuurd. In 1859 kreeg hij dan ook een functie aan het ministerie van justitie. Tussendoor had hij, zij het erg onregelmatig, nuttige lessen meegepikt in piano, zang en muziektheorie. Spoedig neemt hij ontslag als staasambtenaar en schrijft zich in voor de cursussen van het Conservatorium te Sint-Petersburg.

In 1865 wordt hij in het nieuwe Conservatorium van Moskou benoemd tot leraar muziektheorie, en een jaar later verschijnen zijn eerste grote werken (o.m. de eerste symfonie). Tussendoor is hij heel even getrouwd, schrijft als muziekcriticus, componeert de "Romeo en Julia"-ouverture, en krijgt steeds meer tegenzin in het lesgeven. Hij neemt ontslag als leraar, zoekt en vindt de invloedrijke bescherming van ene mevrouw von Meck en van de tsaar (die geeft hem een jaarlijkse toelage) en onderneemt een concertreis.

Hij is niet in staat zijn inkomen te beheren, en wordt op de koop toe mensenschuw. In 1887 dirigeert hij voor het eerst eigen werk, en vertoeft nu minstens de helft van het jaar in het buitenland. De geestdrift waarmee hij daar als kunstenaar ontvangen werd, konden zijn verbittering en het gebrek aan waardering in eigen land niet verdrijven, en in een neerslachtige bui drinkt hij moedwillig door cholera besmet water. Na vier dagen sterft hij op 6 november 1893. Tschaikovsky was de meest Westerse der Russen, en stond als dusdanig enigszins buiten de nationale school van de "groep van vijf".

Belangrijkste werken

Betekenis

Tsjaikovski was de eerste Russische componist met een volledige westerse conservatoriumopleiding, en dat maakte hem verdacht bij het Machtige Hoopje, dat juist buiten die traditie wilde staan. De tegenstelling is in de praktijk minder scherp dan in de polemiek: zijn thema's zijn even Russisch, zijn vormen alleen strakker. Met Mili Balakirev, de voorman van die groep, werkte hij desondanks samen: het plan voor zijn ouverture-fantasie Romeo en Julia kwam van Balakirev, en die bleef tot na de voltooiing meelezen.

Zijn drie balletten hebben het genre gered. Vóór hem was balletmuziek een bijzaak die door huiscomponisten werd geleverd; na Het zwanenmeer, De schone slaapster en De notenkraker was ze een zelfstandige symfonische opgave.

De zesde symfonie, de Pathétique, ging negen dagen voor zijn dood in première en eindigt als enige symfonie van formaat met een langzaam, wegstervend deel. Over de oorzaak van zijn dood, cholera of zelfmoord, bestaat nog altijd geen zekerheid.

De opening van Carnegie Hall

In april 1891 reisde Tsjaikovski naar New York om er de opening van de nieuwe Music Hall aan Zevende Avenue mee te dirigeren, de zaal die later Carnegie Hall zou heten. Op 5 mei, de eerste avond, leidde hij zijn Marche solennelle; in de dagen erna volgden nog vier concerten.

Hij hield er een dagboek over bij dat ongewoon openhartig is. Hij was verbijsterd over hoe bekend hij in Amerika bleek te zijn, over de honoraria, vijfduizend dollar voor een kleine maand, en over gebouwen van negen verdiepingen, en tegelijk was hij voortdurend ziek van heimwee.

De reis viel in een zwart jaar. Op de heenweg hoorde hij in Parijs dat zijn zuster Aleksandra was gestorven, en hij overwoog om te keren; hij ging toch, en schreef in zijn dagboek dat hij tussen de recepties door huilde.

Toch is het de reden dat zijn muziek in de Verenigde Staten sneller ingeburgerd raakte dan die van welke Europese tijdgenoot ook. Het eerste pianoconcert had zijn wereldpremière al in 1875 in Boston gehad, en met deze week was hij in Amerika geen naam meer maar een aanwezigheid.