Sergej Rachmaninov

Leven

Rachmaninovs vader was een aristocratisch grootgrondbezitter uit Novgorod. Toen Sergei negen was (hij werd geboren op 1 april 1873), had de man alle voorvaderlijke bezittingen reeds verbrast. Zijn ouders scheidden en Sergei volgde zijn moeder naar Leningrad.

Thuis had hij van zijn moeder reeds sinds zijn vier jaar pianoles gehad, en af en toe moest hij zijn zus begeleiden bij liederen van Tschaikovsky. Het onderwijs aan het Conservatorium in Leningrad was in die tijd eerder conservatief en geschaard rond de figuur van Rimski-Korsakov. De jonge Sergei voelde zich niet al te best thuis in dat milieu, en zijn muziekopleiding geraakte in een impasse. Het was zijn inwonende grootmoeder die redding bracht door hem naar het strengere maar frissere bewind van Moskou te sturen, waar de beroemde leraar Sverov de compositieklas leidde, geschaard rond Tschaikovsky. Hij behaalt als negentienjarige het einddiploma met een gouden medaille voor compositie.

Rachmaninov heeft eigenlijk nooit goed geweten wat hij wilde worden: concertpianist, dirigent of componist, en daaronder heeft zijn werk wel geleden. Op drie werken na is hij een eerder middelmatig componist te noemen. Het zijn het Tweede Pianoconcerto, de "Prelude in cis voor Piano" en de "Rapsodie op een thema van Paganini" (voor piano en orkest).

Zijn Eerste Symfonie werd zelfs een totale mislukking, en lang heeft hij geleden onder de meedogenloze kritiek. Een beroemd psychiater hielp hem door hypnose over zijn neerslachtigheid heen, en dit resulteerde in het prachtige tweede pianoconcerto. Intussen had hij zich een grote reputatie als pianovirtuoos opgebouwd, en trad hij in de hele wereld op met eigen werk, o.m. in Londen en de Verenigde Staten. Overal werd hem aangeboden als dirigent te blijven, maar Rachmaninov was te sterk aan zijn geboortegrond gehecht. De revolutie in 1917 besliste voor hem; hij verbleef voornamelijk nog in Parijs, Zwitserland en Amerika. Heimwee naar Rusland verhinderde hem nog veel te componeren. Hij stierf in Beverly Hills op 28 maart 1943.

Belangrijkste werken

Betekenis

Rachmaninov was pianist, componist en dirigent op het hoogste niveau tegelijk, wat zeldzaam is. Zijn handen waren uitzonderlijk groot, hij greep moeiteloos een duodecime, en dat is aan de greep van zijn pianomuziek te merken.

Zijn eerste symfonie werd in 1897 door een dronken Glazoenov gedirigeerd en vernietigend ontvangen; Rachmaninov schreef daarna drie jaar niets. Het tweede pianoconcert, opgedragen aan de arts die hem er met hypnose doorheen hielp, werd zijn doorbraak en is tot vandaag een van de meest uitgevoerde concerten die er zijn.

Na 1917 verliet hij Rusland en keerde nooit terug. In de Verenigde Staten leefde hij van concerteren en componeerde hij nog maar zes werken in zesentwintig jaar, maar daaronder de Paganini-rapsodie en de Symfonische dansen.

De opnamen die hij naliet

Rachmaninov is de enige componist van de eerste rang van wie we precies weten hoe hij zijn eigen muziek speelde. Vanaf 1919 nam hij bijna vijfentwintig jaar lang op voor Victor, met een exclusief contract, en hij nam die studiodagen even serieus als zijn concerten.

Zijn vier pianoconcerten en de Paganini-rapsodie staan er alle op, met het orkest van Philadelphia onder Stokowski en Ormandy. Daarnaast speelde hij Chopin, Schumann, Liszt en tientallen kleine stukken, en die opnamen laten iets horen dat uit de partituur niet af te lezen is: een strak, bijna onsentimenteel tempo, en een linkerhand die vrijwel altijd iets vóór de rechter komt.

Er is nog een oudere laag. Tussen 1919 en 1929 maakte hij ruim dertig rollen voor de Ampico-reproductiepiano, die aanslag en pedaal vastlegden; ze klinken onnatuurlijk maar leggen de noten exact vast.

Dat hij die opnamen kon maken, hangt samen met de emigratie. Na 1917 was hij zijn land en zijn inkomen kwijt en moest hij van het concertpodium leven; hij componeerde daardoor nog maar zes werken in zesentwintig jaar, maar hij liet wel het volledigste geluidsarchief na dat enige componist van zijn generatie heeft.