Modest Moessorgski

Leven

Op 21 maart 1839 in Karewo geboren als zoon van een grootgrondbezitter, die speciaal de staatsdienst had vaarwel gezegd om zijn landgoed te beheren, krijgt Modest Moessorgsky enkele pianolessen van zijn moeder. Hij loopt gymnasium te Sint-Petersburg, heeft er ook pianoles van Anton Herke en wordt naar de kadettenschool gestuurd met een officiersloopbaan voor ogen.

In zijn regiment leert hij Balakirev kennen, en als later Rimski-Korsakov, Cui en Borodin zich ook nog aansluiten, ontstaat de machtige "groep van vijf". In feite waren het allen liefhebbers. Zo kende Balakirev, de geestelijke vader van de groep, niet eens de theoretische kant van de harmonie, en voor Moessorgsky, die van deze nood een deugd wist te maken, zou dit later van groot belang zijn.

De vijf wilden aanvankelijk met meer geestdrift dan vakmanschap de strijd aanbinden tegen de overheersing van de Westeuropese muziek en dus voor een eigen Russische toonspraak.

In 1859 wordt Moessorgsky overgeplaatst, en omdat hij in Sint-Petersburg wenst te blijven, neemt hij ontslag bij het leger, om uitsluitend te leven van zijn muziek en het familiekapitaal. Wanneer die laatste bron van inkomsten wegvalt en de liberale boerenreformatie van tsaar Alexander II de afschaffing van de lijfeigenschap met zich meebrengt, blijkt de eerste bron niet te volstaan om in zijn levensonderhoud te voorzien. Heel wat mensen zagen zich verplicht zowaar te gaan werken om in hun levensonderhoud te voorzien.

Moessorgsky vindt een job in het ministerie, eerst dat van verkeer, daarna bij dat van boswezen. Merkwaardig genoeg deed hij dit werk graag en plichtsbewust tot een jaar voor zijn dood.

Hij was een verstokte vrijgezel. Twee jaar lang woont hij samen met Rimski-Korsakov, en muzikaal gezien bracht dit samenwonen heel wat op: het werd de productiefste periode met de belangrijkste werken: "Boris Godoenov", "De Kinderkamer" en "Kowantchina"; de relatie tussen beide mannen is er echter aan stuk gegaan: na 1873 vervreemdden ze totaal van elkaar. Ook Balakirev had hij als vriend verloren, terwijl Cui hem verraden had met een vernietigende kritiek op "Kowantchina". Uiteraard betekende dit de zwanezang van de machtige kliek van vijf.

Ook met Moessorgsky gaat het nu duidelijk bergaf: hij geraakt terug aan de drank (een erfenis uit zijn buitenissig officiersleven) en aan lager wal; de meeste vroegere vrienden laten hem vallen en hij verliest zijn functie bij het ministerie van boswezen. Hij lijdt letterlijk honger. Op 28 maart 1881 sterft hij in St.-Petersburg door zich in de kliniek bewusteloos te drinken aan een fles wodka.

Belangrijkste werken

Betekenis

Moessorgski is de meest eigenzinnige van het Machtige Hoopje en de enige wiens werk vrijwel volledig in bewerkingen bekend is geworden. Hij was ambtenaar van beroep, grotendeels autodidact als componist, en stierf op zijn tweeënveertigste aan de gevolgen van drankmisbruik.

Zijn uitgangspunt was de menselijke stem. Hij noteerde jarenlang hoe mensen spraken en bouwde daar zijn zanglijnen op, geen aria's maar declamatie, met ritmes en intervallen die uit het Russisch zelf komen. Boris Godoenov is daar het grote voorbeeld van, met een volksmassa die als personage optreedt.

Na zijn dood bewerkte Rimski-Korsakov vrijwel alles: hij gladstreek wat hij als fouten beschouwde, herstelde harmonieën en herschreef de orkestratie. Die versies hebben het repertoire gedragen tot in de jaren zeventig; inmiddels wint het origineel terrein, en daar blijkt dat wat als onhandigheid werd gelezen meestal opzet was.

Schilderijen van een tentoonstelling, geschreven voor piano na de dood van een bevriende schilder, is het bekendst in de orkestratie van Ravel uit 1922, een bewerking die het origineel volledig heeft overvleugeld.