César Cui

Leven

César Cui was militair ingenieur, hoogleraar vestingbouw en generaal, hij gaf les in vestingversterking aan drie toekomstige tsaren, en componeerde daarnaast. Van het Machtige Hoopje was hij de meest actieve als schrijver: zijn kritieken in Russische en Franse kranten maakten het werk van de groep buiten Rusland bekend.

Zijn vader was een Franse officier die na de veldtocht van 1812 in Rusland achterbleef en met een Litouwse vrouw trouwde. Die achtergrond is aan zijn muziek te merken: van de vijf staat hij het dichtst bij de Franse traditie, met een voorkeur voor het korte, verzorgde vorm.

Zijn sterkste werk ligt in het kleine bestek. Hij schreef ruim driehonderd liederen en een groot aantal korte pianostukken; het Orientale uit de suite Kaleidoscope is zijn bekendste bladzijde en werd wereldwijd als vioolstuk gespeeld.

Als criticus was hij gevreesd en niet altijd eerlijk. Hij schreef een vernietigende recensie van Tsjaikovski's Eerste pianoconcert en een even harde over de première van Rachmaninovs Eerste symfonie; de laatste wordt vaak genoemd als oorzaak van diens jarenlange stilte.

Zijn eigen opera's, hij schreef er veertien, hebben het repertoire nooit gehaald. De ironie dat de scherpste criticus van de groep het minst duurzame werk naliet, is door tijdgenoten al opgemerkt.

Belangrijkste werken

Betekenis

Cui had twee loopbanen die elkaar nauwelijks raakten. Als militair ingenieur werd hij generaal en hoogleraar vestingbouw, met drie toekomstige tsaren onder zijn leerlingen; als componist en criticus was hij lid van het Machtige Hoopje en de belangrijkste pleitbezorger van de groep in de pers.

Zijn kritieken verschenen in Russische en Franse kranten en maakten het werk van zijn vrienden buiten Rusland bekend. Ze waren tegelijk gevreesd: zijn recensie van Tsjaikovski's Eerste pianoconcert en van de première van Rachmaninovs Eerste symfonie waren vernietigend, en de laatste wordt vaak genoemd als oorzaak van diens jarenlange stilte.

Zijn eigen sterkste werk ligt in het kleine bestek: ruim driehonderd liederen en korte pianostukken. Het Orientale uit Kaleidoscope is wereldwijd als vioolstuk gespeeld, meestal zonder dat de speler wist van wie het was.

Van zijn veertien opera's zijn er vier op Poesjkin geschreven, en met Le prisonnier du Caucase stond hij aan het begin van de Russische operatraditie die het Machtige Hoopje voor ogen had. Dat geen van die werken repertoire is geworden, terwijl hij als criticus het oordeel over anderen velde, is een ironie die tijdgenoten al opmerkten en die hijzelf met enige berusting erkende.

De opera’s voor kinderen

Van Cui’s veertien opera’s zijn er vijf voor kinderen geschreven: korte stukken op sprookjes, bedoeld om door kinderen zelf te worden gezongen en gespeeld. De sneeuwheld, Roodkapje, De gelaarsde kat en Ivan de dwaas stammen alle uit zijn laatste twintig jaar.

Dat was in Rusland nieuw. Muziek voor kinderen bestond als lesmateriaal, niet als toneel, en Cui behandelde het genre serieus: echte rollen, echte begeleiding, maar binnen het bereik van onbewerkte kinderstemmen en van een schoolzaal zonder orkest.

De stukken zijn in de Sovjettijd blijven leven omdat ze precies aansloten bij het muziekonderwijs dat daar werd opgebouwd, en ze worden in Rusland nog steeds opgevoerd, vaker dan alle grote opera’s waarop hij zijn hoop had gevestigd.

Er zit een zekere ironie in. De man die als criticus meedogenloos was over het werk van anderen en die zijn leven lang opera na opera schreef die het repertoire niet haalde, wordt in zijn eigen land voortgezongen door zevenjarigen.

Er is nog een deel van zijn werk dat zijn twee loopbanen verbindt. Cui publiceerde een handboek over vestingbouw dat in het Russische leger jarenlang standaardwerk was, en hij schreef daarnaast La musique en Russie, het eerste boek waarmee het werk van het Machtige Hoopje in het Frans werd voorgesteld. Als propagandist voor anderen was hij effectiever dan als componist voor zichzelf.