Giacomo Carissimi

Leven

Giacomo Carissimi was ruim veertig jaar kapelmeester van het Collegium Germanicum in Rome en de componist die het oratorium tot een zelfstandig genre maakte. Waar de opera in Venetië commercieel werd, ontwikkelde zich in Rome een geestelijke tegenhanger zonder decor of toneelspel, en Carissimi gaf die haar vorm.

Zijn Jephte, gebaseerd op het verhaal uit het boek Richteren, is het model geworden: een verteller die de handeling draagt, solisten voor de personages, en een koor dat afwisselend menigte en commentator is. De slotklaagzang van Jefta's dochter is eeuwenlang als het toppunt van muzikale retoriek beschouwd.

Zijn invloed liep via zijn leerlingen. Marc-Antoine Charpentier studeerde bij hem en bracht het Italiaanse oratorium naar Frankrijk; Alessandro Scarlatti en Johann Kaspar Kerll bouwden er in Italië en Duitsland op voort. Händel kende zijn werk en ontleende er materiaal aan.

Naast de oratoria schreef hij een groot aantal kamercantates voor solostem en continuo, waarin hij het recitatief en de aria duidelijker van elkaar begon te scheiden, een ontwikkeling die de hele achttiende eeuw zou bepalen.

Het merendeel van zijn handschriften ging in 1773 verloren toen de jezuïetenorde werd opgeheven en het archief van het Collegium werd verspreid. Wat we hebben, komt grotendeels uit kopieën die elders circuleerden.

Belangrijkste werken

Betekenis

Carissimi gaf het oratorium de vorm die het drie eeuwen zou houden: een verteller die de handeling draagt, solisten voor de personages, en een koor dat afwisselend de menigte speelt en commentaar levert. Zonder decor, zonder toneelspel, en op een Latijnse of Italiaanse bijbeltekst.

Jephte is daarvan het model. De slotklaagzang van de dochter, met een koor dat haar echoot, gold eeuwenlang als het toppunt van muzikale retoriek; Händel citeerde er in Samson letterlijk uit.

Zijn invloed liep via zijn leerlingen verder dan zijn eigen werk. Marc-Antoine Charpentier bracht het Italiaanse oratorium naar Frankrijk, Johann Kaspar Kerll naar Duitsland, en Alessandro Scarlatti bouwde er in Napels op voort.

Zijn kamercantates, ruim honderdvijftig zijn er bewaard, zijn muzikaal minstens zo belangrijk als de oratoria. Daarin scheidt hij het recitatief, dat de handeling draagt, steeds duidelijker van de aria, die bij een stemming stilstaat. Die scheiding is het bouwprincipe waarop de hele achttiende-eeuwse opera en cantate rusten, en ze is bij hem voor het eerst consequent doorgevoerd.

Het Duitse college in Rome

Carissimi was ruim veertig jaar kapelmeester van het Collegium Germanicum, en de aard van die instelling verklaart een groot deel van zijn nawerking. Het college was in 1552 door de jezuïeten gesticht om priesters op te leiden die in het protestantse Duitsland zouden gaan werken.

Er kwamen dus voortdurend jonge Duitsers en Midden-Europeanen binnen, die enkele jaren bleven en daarna terugkeerden. Ze hadden in Rome de nieuwste Italiaanse muziek gehoord (recitatief, oratorium, kamercantate) en ze namen partituren en gewoonten mee naar huis.

Het college hechtte bovendien veel waarde aan muziek als middel. De diensten in de Sant’Apollinare werden druk bezocht door Romeinen die er om de muziek kwamen, en het oratorium in de volkstaal en in het Latijn was ontworpen om te onderwijzen en te ontroeren tegelijk.

Zo is het Italiaanse oratorium naar het noorden gereisd zonder dat de componist ooit reisde. Carissimi heeft Rome vrijwel nooit verlaten en sloeg aanbiedingen uit Venetië en Brussel af; zijn stijl deed het werk in zijn plaats.

Van zijn oratoria is bovendien bewaard gebleven wat elders verdween doordat ze buiten Rome werden gekopieerd. Handschriften van Jephte liggen in Parijs, Oxford en Wenen, meegenomen door bezoekers en oud-studenten, en dat is de reden dat we het stuk hebben terwijl het Romeinse archief van zijn eigen college verloren is. Wat van een componist overleeft, hangt vaker af van wie er langskwam dan van wat hij zelf bewaarde.