Antonio Vivaldi

Leven

Vivaldi's vader was violist geweest aan de San Marco in Venetië. Omstreeks 1678 moet Antonio er geboren zijn, en behalve van zijn vader kreeg hij ook nog vioolles van Legrenzi.

Hij werd priester gewijd (zijn bijnaam was il prete rosso, omwille van zijn opvallende haardos in Venetiaans blond), maar mocht of kon om niet al te duidelijke of mekaar tegensprekende redenen geen mis opdragen: zelf sprak hij van een aangeboren ziekte, waarschijnlijk astma, die hem bij de eerste pogingen dwong het altaar te verlaten, en het heel zijn verdere leven noodzakelijk maakte te reizen in gezelschap van een vijftal dames "van onbesproken zeden". Volgens andere bronnen had hij de rare gewoonte tijdens de mis plots naar de sacristie te ijlen om er bruikbare muziekthema's neer te schrijven. Zijn overheid beschouwde hem dan maar als een rare artiest, en benoemde hem als vioolpedagoog en kapelmeester van het tehuis voor meisjes-vondelingen, het "conservatoria dell' ospedale della pietà". Verbluffende resultaten haalde hij er met die meisjes, en bleef er op enkele onderbrekingen voor reizen en een verblijf aan het hof van Manua na, gedurende heel zijn leven.

De meest instrumentale werken werden ook voor hen gecomponeerd, ofschoon het overgrote deel in Amsterdam werd uitgegeven. De laatste maanden van zijn leven zijn we het spoor van Vivaldi bijster, en hij sterft in grote armoede in Wenen in juli 1741. Door tijdgenoten werd hij eerder geroemd om zijn begaafdheid als vioolvirtuoos en -pedagoog dan als componist. Het grootste gedeelte van Vivaldi's composities wordt gevormd door de 454 concerti voor allerlei verschillende combinaties van strijkinstrumenten vaak met toevoeging van houtblazers. Daarnaast zijn er nog 2 orgelwerken bekend, 23 symfonieën, 75 sonates en triosonates. De belangrijkste titels der verzamelingen zijn "L'estro armonico", "La cetra", "IV concerti a violino principale" en vooral "Il Cimento dell' armonia et dell'invenzione" waarin de beroemde "Quattro Stagioni". Het gaat hier om echte vioolconcerti van titels voorzien die de algemene sfeer weergeven, maar geen "programma" in de zin van de latere beschrijvende muziek. De 47 opera's van Vivaldi zijn nu grotendeels vergeten, en van de meer dan 40 religieuze composities onthouden we een "Te Deum", een "Gloria in D", "Domine Domini", "Beatus Vir" en het oratorium "Giuditta".

Het is geweten dat Bach een grote bewondering koesterde voor Vivaldi, en dit niet onder stoelen of banken stak: heel wat werk van hem blijkt een regelrechte transcriptie te zijn voor andere instrumenten (beroemd is het concerto voor vier violen dat herschreven werd voor vier klavecimbels). Waarschijnlijk heeft Bach in zijn Cöthen-periode contact gehad met de Amsterdamse uitgaven van Vivaldi's werk.

Belangrijkste werken

Betekenis

Vivaldi was bijna veertig jaar verbonden aan het Ospedale della Pietà in Venetië, een tehuis voor vondelinge meisjes met een muziekopleiding die in Europa zijn gelijke niet had. Het orkest dat daar speelde bestond volledig uit meisjes en jonge vrouwen, en het merendeel van zijn ruim vijfhonderd concerten is voor hen geschreven.

Zijn belangrijkste vinding is de driedelige concertvorm snel–langzaam–snel met een terugkerend orkestthema, het ritornello, waartussen de solist steeds verder van huis raakt. Die opzet werd binnen twintig jaar de Europese norm; Bach schreef negen van zijn concerten over voor klavier en nam de vorm daarmee mee naar Duitsland.

De vier jaargetijden uit 1725 is niet alleen het bekendste maar ook het vroegste grote voorbeeld van programmamuziek: bij elk concert hoort een sonnet, en in de partituur staat per passage aangegeven welke regel erbij hoort.

De vondst van 1926

Vivaldi was na zijn dood in 1741 bijna volledig vergeten. Men kende hem in de negentiende eeuw hoofdzakelijk als de componist van wie Bach een handvol concerten had bewerkt, als voetnoot bij een ander, dus.

Dat veranderde door een toeval. In 1926 wilde een salesiaans college in Piëmont een deel van zijn bibliotheek verkopen en liet die door de Nationale Bibliotheek van Turijn taxeren. Tussen de banden zat een enorme verzameling handschriften van Vivaldi, met concerten, opera’s en geestelijk werk.

Er bleek een tweede helft te bestaan, in handen van een andere erfgenaam. Een Turijnse zakenman kocht in 1930 ook die, en samen leverden ze ruim driehonderd concerten en veertien opera’s op, het grootste deel van alles wat we nu van hem hebben.

De herwaardering die daarop volgde ging langzaam: pas na 1950 begon het repertoire werkelijk te klinken, met de opkomst van kleine barokensembles en van de langspeelplaat. De vier jaargetijden, tegenwoordig het meest opgenomen stuk uit de barok, is in 1942 voor het eerst in zijn geheel op plaat gezet.