György Ligeti

Leven

György Ligeti groeide op in een Hongaarssprekend joods gezin in Transsylvanië, overleefde de oorlog in een werkkamp terwijl zijn vader en broer in Auschwitz en Bergen-Belsen omkwamen, en vluchtte in 1956 na de Hongaarse opstand naar Wenen. Alles wat hij daarvoor had geschreven was gemaakt onder een regime dat moderne muziek verbood.

In het westen ontwikkelde hij binnen enkele jaren een eigen taal: de micropolyfonie. Tientallen stemmen bewegen daarin gelijktijdig in nauwelijks verschillende ritmes, zo dicht opeen dat de afzonderlijke lijnen niet meer te horen zijn en er een langzaam verschuivend klankvlak ontstaat. Atmosphères uit 1961 is daarvan het eerste grote voorbeeld.

Drie van zijn werken werden wereldwijd bekend zonder dat het publiek zijn naam kende: Stanley Kubrick gebruikte Atmosphères, het Requiem en Lux aeterna in 2001: A Space Odyssey, aanvankelijk zonder toestemming.

Vanaf de jaren zeventig verlegde hij zijn aandacht naar ritme. De Études voor piano, geschreven tussen 1985 en 2001, combineren Afrikaanse polyritmiek, de mechanische patronen van de player piano en de wiskunde van fractalen tot een van de zwaarste en meest gespeelde pianocycli van de late twintigste eeuw.

Hij weigerde zijn leven lang bij welke school dan ook te horen. Van de naoorlogse avant-garde in Darmstadt distantieerde hij zich met een satirisch stuk, en het minimalisme bewonderde hij zonder het over te nemen.

Belangrijkste werken

Betekenis

Ligeti's eerste grote vinding is de micropolyfonie: tientallen stemmen die gelijktijdig in nauwelijks verschillende ritmes bewegen, zo dicht opeen dat de afzonderlijke lijnen verdwijnen en er een langzaam verschuivend klankvlak overblijft. In Atmosphères uit 1961 telt de partituur zesenvijftig zelfstandige strijkerspartijen.

Zijn tweede werkterrein is het ritme. De achttien Études voor piano combineren Afrikaanse polyritmiek, de mechanische patronen van de player piano en de wiskunde van fractalen; ze zijn de meest gespeelde pianocyclus van na 1980 geworden.

Bij een breed publiek is hij bekend zonder dat zijn naam wordt genoemd: Kubrick gebruikte drie van zijn werken in 2001: A Space Odyssey, aanvankelijk zonder toestemming, en later opnieuw in The Shining en Eyes Wide Shut.

Zijn enige opera, Le Grand Macabre uit 1978, staat los van al het andere: een absurdistisch eindtijdstuk met een proloog voor twaalf autotoeters, een politiechef die in coloratuur zingt en een dood die niet doorgaat. Het is sinds de jaren negentig in vrijwel elk groot operahuis van Europa opgevoerd.

December 1956: de grens over

Ligeti werkte tot zijn drieëndertigste in een land waar hij zijn eigen muziek niet kon laten horen. Wat hij in Boedapest schreef, viel uiteen in wat mocht (koorstukken op volksliedmateriaal, in de voorgeschreven trant) en wat hij voor de la schreef, omdat het als formalistisch zou gelden.

Hij hoorde de westerse naoorlogse muziek alleen via de radio, met de stoorzenders erdoorheen: uitzendingen uit Wenen en Keulen, ’s nachts, waarin voor het eerst Stockhausen en de elektronische studio’s voorkwamen. Zijn kennis van de avant-garde was jarenlang een kwestie van luisteren door de ruis.

Na het neerslaan van de opstand van 1956 vluchtten hij en zijn vrouw in december te voet en verstopt in een posttrein de Oostenrijkse grens over. Ze kwamen met vrijwel niets in Wenen aan; zijn Hongaarse partituren liet hij achter.

Binnen twee maanden werkte hij in de elektronische studio van de Keulse omroep, naast Stockhausen en Koenig. Wat hij daar leerde over het opbouwen van klank uit lagen, paste hij vervolgens toe op een gewoon orkest, en dat werd Atmosphères, een stuk dat zonder de studio en zonder de vlucht niet had bestaan.