Luciano Berio

Leven

Luciano Berio kwam uit een familie van organisten en zou pianist worden, tot een geweer in zijn hand ontplofte op de eerste dag van zijn militaire dienst in 1944. Met een verminkte rechterhand koos hij voor compositie.

In 1955 richtte hij met Bruno Maderna in Milaan de Studio di Fonologia Musicale op, de derde grote elektronische studio van Europa na Parijs en Keulen. Wat hem daar bezighield was de menselijke stem: Thema (Omaggio a Joyce) uit 1958 bewerkt een opgenomen lezing uit Ulysses tot muziek zonder de taal onherkenbaar te maken.

Die belangstelling voor de stem loopt door zijn hele werk. De veertien Sequenze, elk voor één instrument of stem, onderzoeken wat een uitvoerder fysiek kan; de derde, voor stem alleen, vraagt lachen, mompelen, fluisteren en zingen door elkaar heen en werd geschreven voor zijn toenmalige vrouw Cathy Berberian.

Zijn bekendste werk is de Sinfonia uit 1968 voor acht stemmen en orkest. Het derde deel legt het scherzo uit Mahlers Tweede symfonie als een doorlopende bedding neer en stapelt daarop citaten uit Bach, Debussy, Ravel, Strawinsky, Berg en Boulez, met gesproken teksten van Beckett erdoorheen, een van de eerste en tot vandaag de meest gelaagde muzikale collages.

Daarnaast bewerkte hij een leven lang bestaande muziek: volksliederen, Mahler, Schubert, Monteverdi, De Falla. Hij noemde dat geen bijzaak maar dezelfde bezigheid als componeren, luisteren naar wat er al is en er iets mee doen.

Belangrijkste werken

Betekenis

Berio's onderwerp is de stem, niet alleen als instrument maar als drager van taal, adem en lichaam. In Thema uit 1958 bewerkt hij een opgenomen lezing uit Ulysses tot muziek zonder de taal onherkenbaar te maken; in Sequenza III vraagt hij lachen, mompelen, fluisteren en zingen door elkaar heen.

De veertien Sequenze, elk voor één instrument of stem, vormen samen een onderzoek naar wat een uitvoerder fysiek kan. Ze zijn geschreven voor specifieke musici en houden rekening met hun persoonlijke mogelijkheden, een werkwijze die in de naoorlogse muziek zeldzaam is.

De Sinfonia uit 1968 is zijn bekendste werk. Het derde deel legt het scherzo uit Mahlers Tweede symfonie als doorlopende bedding neer en stapelt daarop citaten uit Bach, Debussy, Ravel, Strawinsky, Berg en Boulez, met gesproken Beckett erdoorheen. Het is de meest gelaagde muzikale collage die er bestaat.

Het werk van anderen afmaken

Een aanzienlijk deel van Berio’s oeuvre bestaat uit muziek van iemand anders. Dat is bij hem geen bijverdienste maar een van zijn hoofdonderwerpen: wat gebeurt er met een bestaand stuk als je het in een andere omgeving zet.

Het bekendste voorbeeld is Rendering uit 1989. Schubert liet schetsen na voor een tiende symfonie; Berio orkestreerde wat er staat en liet de gaten ertussen open, gevuld met een zachte, eigen klanklaag die als restauratiemortel functioneert. Je hoort precies waar Schubert ophoudt.

Bij de Folk Songs uit 1964 ging het andersom: elf liederen uit verschillende landen, geschreven voor de zangeres Cathy Berberian, waarbij het ensemble om elke melodie een eigen wereld bouwt zonder haar aan te tasten.

In 2001 voltooide hij het slot van Puccini’s Turandot, dat sinds 1926 in een versie van Alfano werd gespeeld. Berio’s einde is opener en veel minder triomfantelijk, en het wordt sindsdien naast dat van Alfano uitgevoerd, twee antwoorden op dezelfde onafgemaakte partituur.

Diezelfde houding komt terug in wat hij over muziekgeschiedenis zei. Berio vond dat een werk pas bestaat in wat ermee gebeurt: in de uitvoeringen, de bewerkingen, de citaten en de misverstanden die erop volgen. In Sinfonia uit 1968 laat hij het derde deel van Mahlers Tweede symfonie ononderbroken doorlopen terwijl er lagen van Debussy, Ravel, Strawinsky en gesproken tekst van Beckett overheen schuiven. Het is geen collage van fragmenten maar een rivier waarin alles wat erin valt blijft drijven.