Franz Schubert

Leven

Schubert is één der eerste oorspronkelijk Weense componisten (de grote drie "Weense klassieken" Haydn, Mozart en Beethoven waren 'geïmporteerd' uit resp. Bohemen, Salzburg en Bonn).

Op 31 januari 1797 werd hij de schaduw van deze wereldstad geboren als één der negentien kinderen (uit twee huwelijken) van een onderwijzer, die hem ook begeleidde bij zijn eerste stappen op de viool.

Zoals Haydn was ook Schubert bij de Wiener Sängerknaben; hij krijgt er harmonieleer van hofkapelmeester Salieri en mag in het schoolorkest meespelen. Andere vakken kunnen hem echter weinig boeien; en na zijn stemmutatie trekt hij eruit, temeer daar Salieri hem had aangeboden gratis verder te blijven lesgeven.

Zoals Bruckner studeert hij later voor hulponderwijzer omdat op die manier de legerdienst kan omzeild worden. Een tijdlang oefent hij die functie ook uit in de school van zijn vader.

Op zijn veertiende (in zijn zangerstijd nog) had hij zijn eerste lied geschreven ("Hagars Klage"), en al vlug volgden de eerste strijkkwartetten en symfonieën. Alleen op die manier is het verklaarbaar dat hij op zijn zeventien liederen als "Gretchen am Spinnrade" en op zijn achttien "Erlkönig" heeft kunnen componeren.

Zijn materiële levensomstandigheden waren ver van schitterend, maar Schubert deed ook nooit een ernstige poging om daarin met een vaste betrekking verbetering te brengen: zowel een functie als muziekleraar in Ljubljana, als een vaste betrekking bij Esterhazy en een hoforganistenpost liet hij aan zich voorbijgaan.

Hij leerde met weinig tevreden te zijn en omringde zich met een groepje vaste vrienden w.o. de dichter Franz Schober, de zanger Johann Vogl en de schilders Kupelwiesen en von Schwund.

's ochtends componeerde hij steevast van zes tot één, 's namiddags gaf hij privé-lessen en 's avonds vertoefde hij met zijn vrienden op café, waar gemusiceerd werd (de zgn. Schubertiaden). Voor zijn composities kreeg hij nooit veel meer dan een bedelprijs. Hij krijgt steeds meer last met zijn gezondheid, en na een lange doodstrijd sterft hij uitgeput door allerlei infecties op 19 november 1828.

Belangrijkste werken

Betekenis

Schubert werd eenendertig en liet meer dan duizend werken na. Dat cijfer is minder verbazingwekkend dan het lijkt als je weet dat hij op sommige dagen meerdere liederen schreef; wat wel verbazingwekkend blijft is hoe weinig daarvan zwak is.

Zijn belangrijkste bijdrage is het lied. Vóór hem was de begeleiding een ondersteuning; bij hem is het een tweede verteller. Het draaiende spinnewiel in Gretchen am Spinnrade en de galopperende hoeven in Erlkönig zitten in de rechter- respectievelijk linkerhand, niet in de tekst.

Tijdens zijn leven werd nauwelijks iets van zijn instrumentale werk uitgevoerd. De Grote symfonie in C werd pas in 1839 door Schumann in een kast gevonden en door Mendelssohn gedirigeerd; het strijkkwintet klonk voor het eerst in 1850, tweeëntwintig jaar na zijn dood.

Het enige concert, maart 1828

Op 26 maart 1828 gaf Schubert in Wenen voor het eerst en voor het laatst een avond met uitsluitend eigen werk. De zaal was vol, de opbrengst was ongeveer achthonderd gulden, meer dan hij in een heel jaar aan zijn uitgevers verdiende.

De aandacht bleef beperkt. Niccolò Paganini gaf in diezelfde weken zijn eerste Weense concerten, en de kranten hadden nergens anders oog voor; Schuberts avond werd in de grote bladen niet besproken. Een deel van het geld gaf hij meteen uit aan kaartjes voor Paganini.

Wat hij aan zijn muziek verdiende was daarnaast schamel. Diabelli kocht Erlkönig en tientallen andere liederen voor een vast bedrag ineens en heeft er decennia aan verdiend; voor de Winterreise kreeg Schubert een fractie van wat één avond in een zaal opbracht.

Hij heeft nooit een betaalde muzikale betrekking gehad. In 1826 solliciteerde hij naar het ambt van tweede hofkapelmeester en werd hij afgewezen; in november 1828, acht maanden na dat ene concert, stierf hij op eenendertigjarige leeftijd, met een nalatenschap die officieel op drieënzestig gulden werd geschat.