Anton Bruckner

Leven

Net als zijn vader en grootvader was Anton Bruckner voorbestemd om in het onooglijke bergdorpje Ansfelden (in de buurt van de Boheemse grens) schoolmeester-koster te worden. Hij werd er als oudste in het gezin geboren, op 4 september 1824.

Toen Anton dertien was, stierf zijn vader, waardoor de oudste naar de kloosterschool van Sankt Florian (in de buurt van Linz) ging. Daar werd hij Sängerknabe, en kreeg er les in orgel, piano en viool. In 1840 vertrok hij naar Linz voor zijn opleiding als hulponderwijzer, en zijn eerste jobs waren leercontracten in verschillende dorpen; als hulponderwijzer moest hij alles doen behalve lesgeven (tot zelfs de boeren helpen bij het uitmesten van de stallen).

Na het eindexamen wordt hij onderwijzer in Sankt Florian, en een jaar later ook kloosterorganist. In die tijd reeds begon zijn manie om zich voor alles zo vaak mogelijk te laten examineren en diplomeren. Hij wordt benoemd tot organist in Linz, en volgt per correspondentie theorieles bij Sechter (Wenen): zeven jaar lang blijft dit zijn leraar, en dat brengt hem vijf getuigschriften op.

In Linz (voor zijn begrippen een grootstad), hoort Bruckner voor het eerst symfonieën en opera's. Hij ontmoet er operadirigent Otto Kitzler, die hem in de vormleer onderricht, en hem tot het Wagnerisme bekeert. Intussen verschenen zijn eerste composities: een "Mis in C" voor soli, 2 hoorns en orgel; verder zijn zgn. "Nulde symfonie".

Naar aanleiding van een Tristanopvoering slaagt hij erin Wagner te ontmoeten, en na lang twijfelen neemt hij de uitnodiging aan om zijn overleden leraar Sechter in Wenen op te volgen. Hij krijgt een staatstoelage om te componeren, en het lectoraat aan de universiteit, waar hij bij zijn leerlingen (w.o. Gustav Mahler) erg geliefd was. Tijdens een bedevaart naar Bayreuth stelt hij aan Wagner zijn symfonieën voor.

In Wenen oogst hij minder succes dan in het buitenland, en eerst zijn "Te Deum" wordt bij het publiek gunstig onthaald. Aanvankelijk had hij Hanslick tegen zich, en ook Brahms vergiste zich in zijn genie. Na de "Derde symfonie" in 1880 komt er eindelijk een kentering, o.a. door de waardering van Hugo Wolf. Hij wordt ere-doctor aan de universiteit, bezoekt de keizer, en neemt ontslag als conservatoriumleraar als zijn zenuwen hem in de steek laten. De finale van de "Negende" raakt niet voltooid: hij sterft op 11 oktober 1896. Zijn doodskist staat vrij in de crypte van Sankt Florian.

Belangrijkste werken

Betekenis

Bruckner was organist voordat hij symfonicus werd, en dat is aan alles te horen. Zijn symfonieën zijn gebouwd als registerwisselingen op een orgel: hele klankgroepen die in blok opkomen en weer wegvallen, met stiltes ertussen waar andere componisten een overgang zouden schrijven.

Hij was ruim veertig toen hij zijn eerste symfonie schreef, en bleef zijn leven lang onzeker over zijn werk. Elke welgemeende opmerking van een dirigent of leerling leidde tot een nieuwe versie; van de derde symfonie bestaan er drie, van de vierde eveneens. Welke versie de juiste is, is tot vandaag een van de hardnekkigste discussies in de muziekwetenschap.

Zijn bewondering voor Wagner maakte hem in Wenen tot mikpunt van de kritiek rond Hanslick, die in het kamp van Brahms stond. De doorbraak kwam pas met de zevende symfonie in 1884, toen hij zestig was.

De negende bleef onvoltooid. Hij droeg haar op aan God, de enige opdracht van dat soort in het hele symfonische repertoire, en werkte tot de ochtend van zijn sterfdag aan de finale.

Zijn onzekerheid heeft een probleem nagelaten waar musici nog dagelijks mee werken. Van vrijwel elke symfonie bestaan meerdere versies (eigen herzieningen, aangevulde bewerkingen van leerlingen, en drukken die na zijn dood zijn samengesteld) en een dirigent moet dus eerst kiezen welke Bruckner hij speelt. De kritische uitgaven van de twintigste eeuw hebben dat geordend maar niet opgelost.