John Bull

Leven

Bull moet zowat in 1562 geboren zijn in de buurt van Somerset en begon als koorknaap en de Chapel Royal, die onder leiding stond van William Blitheman. In 1582 werd hij organist aan de kathedraal van Heresford. In 1585 keert hij terug naar de Chapel Royal om er in 1591 Blitheman als kapelmeester op te volgen. Intussen wordt hij doctor in de muziek aan de universiteit van Oxford, en professor aan het Gresham College te Londen.

In 1601 reist hij naar het vasteland, volgens kwatongen als geheim agent voor Queen Elisabeth, officieel om gezondheidsredenen.

In 1607 moet hij ontslag nemen als professor om te kunnen trouwen (professoren hoorden niet gehuwd te zijn!), en in 1613 zien we hem hals over kop naar de Nederlanden verhuizen. Niemand is er precies achtergekomen waarom: vreesde hij als katholiek vervolgd te worden nu hem geen beschermende koninklijke hand boven het hoofd gehouden werd (Queen Elizabeth stierf en werd opgevolgd door James I)? Had hij zich vijanden gemaakt door zijn "bijverdienste"? Was de Engelse grond hem om andere redenen te heet onder de voeten geworden? Of werden er door aartshertog Albrecht in Brussel meer garanties geboden dan in het onzekere Londen ?

Vier jaar blijft hij bij Albrecht en Isabella, om in 1617 naar Antwerpen te verhuizen. Hij wordt er organist van de kathedraal. Zijn faam als virtuoos op virginaal en orgel liep door heel Europa en de 150 stukken die hij voor deze instrumenten schreef, vergen een voor die tijd meer dan gewone vingervaardigheid.

De belangrijkste titels: "The Spanish Pavan", de "Queen Elisabeth's Pavan and Gaillard" en "The King's Hunting Jigg".

Het zijn meestal dansen met variaties, waarvan er heel wat opgenomen zijn in het "Fitzwilliam Virginal Book". Voorts kennen we van hem 50 fantasia's voor strijkersensemble (gamba), en traditionele miscomposities. John Bull stierf als Jan Boel in Antwerpen op 12 of 13 maart 1628. Hij was de laatste in de beroemde rij van virginalisten, en een halve eeuw lang heeft Engeland op een opvolger moeten wachten, maar die was dan ook meteen een schot in de roos: Henry Purcell!

Belangrijkste werken

Betekenis

Bull was een van de grootste klavierspelers van zijn tijd en werd in 1596 op voorspraak van de koningin hoogleraar aan Gresham College in Londen. Hij was daarnaast gevraagd als adviseur bij orgelbouw, en zijn technische kennis van het instrument is aan zijn muziek te merken.

Zijn klavierwerk gaat verder dan dat van zijn tijdgenoten: variatiereeksen van dertig delen, fantasieën op het hexachord in steeds wisselende transposities, en stukken met maatsoorten die vóór de twintigste eeuw nergens anders voorkomen; er is een In nomine in elf vierden.

In 1613 vluchtte hij naar de Zuidelijke Nederlanden na een beschuldiging van overspel; de Engelse ambassadeur schreef aan Londen dat hij uit het land was gegaan om aan de gerechtigheid te ontkomen. Hij werd organist van de kathedraal van Antwerpen en bleef er tot zijn dood.

Daar raakte hij bevriend met Sweelinck, over wiens thema hij een fantasie schreef. Die uitwisseling is de concrete schakel tussen de Engelse virginalisten en de Noord-Europese klaviertraditie.

Het verhaal van God Save the King

Aan Bull kleeft al bijna drie eeuwen de bewering dat hij het Britse volkslied heeft geschreven. Ze gaat terug op een publicatie uit 1740 en werd in de negentiende eeuw met kracht verdedigd door de muziekhistoricus Richard Clark, die zich beriep op een klavierstuk in een handschrift van Bull.

Dat stuk bestaat, maar het is niet de melodie. Het is een galliard in een verwante toonsoort met een begin dat er iets op lijkt, en de versie die Clark aanvoerde blijkt bovendien later te zijn bijgewerkt. Muziekhistorici beschouwen de toeschrijving sinds het begin van de twintigste eeuw als onhoudbaar.

De melodie zoals wij haar kennen duikt pas in 1744 in druk op, ruim honderd jaar na Bulls dood, en niemand weet van wie ze is.

Wat wél van hem is, is opmerkelijker dan een volkslied. Zijn Ut re mi fa sol la-fantasieën lopen door alle toonsoorten heen, iets wat pas met een gelijkzwevende stemming denkbaar werd, en zijn Walsingham-variaties bestaan uit dertig steeds moeilijker bewerkingen van één korte melodie, technisch het verste wat er rond 1600 voor klavier is geschreven.