Carlo Gesualdo

Leven

Carlo Gesualdo, vorst van Venosa, is de meest extreme componist van de late renaissance en de enige van wie de biografie de muziek voortdurend overschaduwt. In 1590 betrapte hij zijn vrouw met haar minnaar en liet beiden ter plekke doden; als edelman werd hij niet vervolgd.

Zijn muziek, vooral de laatste twee madrigaalboeken uit 1611, gaat harmonisch verder dan wat in de driehonderd jaar daarna zou gebeuren. Akkoorden die geen enkele verwantschap hebben volgen elkaar direct op, chromatische lijnen kruisen elkaar, en de dissonanten worden niet voorbereid.

Dat is geen willekeur maar tekstuitbeelding tot het uiterste doorgevoerd. Elk woord over pijn, dood of verlangen krijgt een eigen harmonische ingreep, en de gedichten die hij koos, vaak door hemzelf gekozen of geschreven, gaan vrijwel uitsluitend over die drie onderwerpen.

Zijn geestelijke werk, de Responsoria voor de Goede Week uit 1611, past hetzelfde procedé toe op de liturgische teksten van het lijdensverhaal en is daarmee het donkerste kerkmuziekrepertoire van de periode.

Hij bleef lang een curiositeit. Pas in de twintigste eeuw werd hij herontdekt, onder anderen door Strawinsky, die drie van zijn madrigalen instrumenteerde, en door componisten die in zijn harmonie een voorloper van hun eigen werk zagen.

Belangrijkste werken

Betekenis

Gesualdo's laatste twee madrigaalboeken uit 1611 bevatten harmonische stappen die in de driehonderd jaar daarna niet zijn herhaald: akkoorden zonder gemeenschappelijke tonen direct achter elkaar, chromatische lijnen die elkaar kruisen, en dissonanten die zonder voorbereiding binnenkomen.

Dat is geen willekeur maar tekstuitbeelding die tot het uiterste is doorgevoerd. Elk woord over pijn, dood of verlangen krijgt een eigen harmonische ingreep, en juist die woorden domineren de teksten die hij koos.

Zijn herontdekking is een twintigste-eeuws verschijnsel. Strawinsky instrumenteerde drie van zijn madrigalen en schreef een Monumentum ter ere van zijn vierhonderdste geboortejaar; sindsdien staat hij vast in het repertoire van gespecialiseerde ensembles.

Zijn muziek is technisch moeilijker dan ze klinkt. De stemmen bewegen chromatisch door elkaar heen zonder dat er een referentieakkoord is om je aan vast te houden, en zangers moeten de intonatie volledig uit de onderlinge verhouding halen. Dat is de reden dat zijn madrigalen tot in de twintigste eeuw als onuitvoerbaar golden en pas met gespecialiseerde ensembles hun plaats in het repertoire kregen.

Ferrara: waar hij het vandaan had

Gesualdo’s harmonie wordt vaak voorgesteld als het werk van een eenling, maar ze heeft een adres. In 1594 trouwde hij met Leonora d’Este en woonde hij twee jaar in Ferrara, aan het hof dat op dat moment het meest experimentele muziekleven van Italië had.

Daar werkte Luzzasco Luzzaschi, die chromatische madrigalen schreef en speelde op een klavier met extra toetsen per octaaf. Daar had Nicola Vicentino zijn archicembalo gebouwd, een instrument met eenendertig tonen in het octaaf, bedoeld om de Griekse toongeslachten terug te halen.

Dat is de omgeving waarin hij zijn vierde madrigaalboek publiceerde en waarin het idee huisde dat een componist tot achter de twaalf toonsoorten kon gaan. De beroemde concerto delle donne, drie geschoolde zangeressen in dienst van de hertog, maakte er bovendien muziek uitvoerbaar die technisch buiten bereik van gewone koren lag.

Wat hij in Ferrara zag, heeft hij daarna in afzondering op zijn eigen kasteel uitgewerkt, tot in de boeken van 1611. Het verschil met zijn leermeesters is niet de gedachte maar de consequentie: waar zij het chromatische als bijzonder middel gebruikten, maakte hij het tot de normale gang van zaken.

Zijn muziek is daarna drie eeuwen vrijwel niet gespeeld. Dat ze weer klinkt, komt door twintigste-eeuwse componisten: Strawinsky instrumenteerde drie madrigalen, Schnittke schreef een opera over hem, en het koorrepertoire van na 1960 nam zijn boeken op. Wat de negentiende eeuw als ontsporing had weggezet, bleek bruikbaar zodra de tonaliteit zelf ter discussie stond.