William Byrd

Leven

Byrd is één van de veelzijdigste componisten uit de generatie der virginalisten-madrigalisten. Uit zijn levensloop weten we dat hij omstreeks 1543 geboren werd en vermoedelijk leerling was van Tallis. Hij werd organist in Lincoln en lid van de Chapel Royal te Londen, en samen met Tallis hoforganist.

Meer officiële posten of onderscheidingen vielen hem niet ten deel, waarschijnlijk omdat hij katholiek gebleven is: tijdens het leven van Queen Elizabeth (die bvb. wel Bull een beschermende hand boven het hoofd hield) stond de godsdienstonvrede verscheidene kansen in de weg. Zo trachtte de concurrentie het uitgeversmonopolie dat Byrd samen met Tallis had voor het parlement, omwille van zijn katholicisme, af te snoepen. De opvolger van Elizabeth, James I was hem beter gezind, en dit keer was het Bull die zich gedwongen zag naar het vasteland uit te wijken. Overigens was Byrd wel zo diplomatisch om zowel voor de anglicaanse als voor de katholieke Kerk muziek te componeren. Meestal waren dat Prayers and Responses, naast missen en motetten. Verder componeerde hij liederen, madrigalen en canons die in de verzamelingen van heel Europa gretig opgenomen werden.

Instrumentaal componeerde hij voor gambenensemble, luit en virginaal dansen, liedbewerkingen, fantasies en variaties ("The Bells", "Wolseys Wilde").

De laatste jaren van zijn leven bracht Byrd teruggetrokken door in Stondon Massey, een dorpje in de buurt van Londen, om er op 4 juli 1623 te sterven.

Belangrijkste werken

Betekenis

Byrd was zijn leven lang praktiserend katholiek in een land waar de katholieke eredienst verboden was, en schreef openlijk Latijnse missen die alleen in het geheim konden worden uitgevoerd. Dat hij daarvoor niet is vervolgd, dankte hij aan de persoonlijke bescherming van koningin Elizabeth I, die zijn muziek voor de anglicaanse eredienst nodig had.

Die dubbele positie loopt door zijn hele oeuvre. Hij schreef anthems en services voor de Church of England én drie missen en twee bundels Gradualia voor de verboden ritus, en die laatste zijn het persoonlijkst en het scherpst van toon, met tekstplaatsen over ballingschap en verdrukking die moeilijk anders te lezen zijn dan als commentaar.

Samen met Tallis kreeg hij in 1575 het koninklijke monopolie op het drukken van muziek in Engeland. Commercieel werd dat een mislukking; historisch leverde het de eerste grote gedrukte muziekuitgaven van het land op.

Zijn klaviermuziek maakt hem bovendien tot een van de grondleggers van het Europese klavierrepertoire. De variatietechniek van de Engelse virginalisten kwam via Sweelinck in Amsterdam terecht en vandaar in Noord-Duitsland.

Muziek voor een verboden eredienst

Byrds drie Latijnse missen, gedrukt tussen 1592 en 1595, zijn vormgegeven om te verdwijnen. Ze verschenen zonder titelblad, zonder jaartal en zonder naam van de drukker, in een klein formaat dat zich tussen ander drukwerk liet inbinden; alleen zijn eigen naam staat er boven aan de bladzijde.

De bezetting wijst dezelfde kant op. Drie, vier en vijf stemmen zijn geen kerkkoren maar huiskamers: een mis die door vijf mensen in een kamer kan worden gezongen, zacht, zonder orgel, en die binnen een half uur voorbij is.

De Gradualia van 1605 en 1607 maken het plan compleet. Dat zijn ruim honderd korte zettingen van de wisselende gezangen van het katholieke kerkjaar, samen het complete materiaal dat een verboden huisgemeente nodig heeft om elke zondag te vieren.

Uitgevoerd werd dat onder meer op Ingatestone Hall, het landhuis van de familie Petre in Essex, waar Byrd in de buurt woonde en waar geheime missen werden opgedragen. Dat hij intussen gewoon lid bleef van de Chapel Royal van Elizabeth I, laat zien hoe ver de koningin bereid was te kijken bij iemand die ze niet kon missen.