Edward Elgar

Leven

Edward Elgar werd geboren op 2 juni 1857. Zijn vader, een pianostemmer uit Dover, verhuisde kort na zijn huwelijk naar Broadteath in Worcester. Daar startte zijn vader een muziekwinkel, en de hele familie stak er af en toe een handje toe. Zo kreeg de jonge Edward de gelegenheid om met muziek in contact te komen. Zijn vader stuurde hem naar een advocatenkantoor om er een stage te doen, want hij was van mening dat een muziekcarrière voor zijn zoon niets zou zijn.

Toch verdiepte Edward zich verder in de harmonie, contrapunt, en muziektheorie. Daarbij bestudeerde hij allerlei partituren. Enkele jaren later stichtte hij, samen met zijn broer, een blaaskwintet op. Hij reisde dikwijls naar Londen om er concerten bij te wonen.

In 1878 werd Elgar benoemd tot leider van het personeelsorkest van de psychiatrische inrichting, en nam daarnaast een baan als leraar in Malvern. Hij begon ook zijn composities op te sturen naar uitgevers en dirigenten, maar ze werden dikwijls afgewezen, niet omdat ze slecht waren, maar omdat hij uit de provincie kwam en bovendien katholiek was.

In 1889 trouwde hij met één van zijn leerlingen, Alice Roberts en verhuisde naar Londen. Zij moedigde hem aan om door te gaan met componeren. Niet zonder resultaat, want in 1890 werd zijn ouverture ‘Froissart’ geaccepteerd voor het Three Choirs Festival. In Londen kende hij echter geen enkel succes, zodat hij terug naar Worcester verhuisde.

Hij bleef componeren, en tegen de eeuwwisseling was zijn naam als componist gevestigd. In Düsseldorf kreeg hij de complimenten van R. Strauss, die hem de "eerste Engelse progressist" noemde. Tussen 1903 en 1911 schreef hij twee oratoria, twee symfonieën en een vioolconcerto voor Fritz Kreisler. In 1911 kreeg hij de ‘Order of Merit’, waardoor voor hem een levensdoel in vervulling ging.

In 1920 stierf zijn vrouw Alice. Vanaf dan trekt hij zich terug om te studeren. Hij componeerde zeer weinig in zijn laatste levensjaren. Hij maakte een ontwerp voor een derde symfonie, waarvoor hij een opdracht had gekregen van de BBC, en maakte plannen voor een opera. Daarnaast maakte hij een paar opnamen voor de platenmaatschappij HMV, waaronder een beroemd geworden opname van zijn vioolconcerto door de zestienjarige Yehudi Menuhin. Hij stierf op 23 februari 1934 in zijn landhuis.

Belangrijkste werken

Betekenis

Elgar was grotendeels autodidact. Hij groeide op boven de muziekwinkel van zijn vader in Worcester, leerde zichzelf viool, fagot en orgel, en verdiende tot ver in zijn dertigste de kost met lesgeven en met dirigeren van plaatselijke ensembles. Zijn doorbraak kwam pas op zijn tweeënveertigste, met de Enigma-variaties.

Die variaties zijn veertien portretten van vrienden, elk aangeduid met initialen of een bijnaam. Het negende, Nimrod, is het bekendste stuk Engelse orkestmuziek dat er is en klinkt bij vrijwel elke nationale herdenking. Het raadsel uit de titel, een verborgen thema dat er volgens Elgar doorheen loopt, is nooit opgelost.

Zijn late werk is van een heel andere toon. Het celloconcert uit 1919, geschreven vlak na de Eerste Wereldoorlog, is kaal, teruggetrokken en berustend; het werd bij de première slecht uitgevoerd en pas veertig jaar later door Jacqueline du Pré tot kernrepertoire gemaakt.

Na de dood van zijn vrouw in 1920 componeerde hij nauwelijks meer. Wat hij naliet is de reden dat de Engelse muziek na tweehonderd jaar stilte weer internationaal meetelde; zie Britse componisten.

Gerontius in Birmingham en Düsseldorf

Elgar was katholiek in een land waar dat nog altijd iets betekende, zoon van een winkelier, en getrouwd met de dochter van een generaal-majoor die haar er om onterfde. Dat hij zich zijn leven lang een buitenstaander voelde, is in zijn brieven op elke bladzijde te lezen.

The Dream of Gerontius uit 1900 is daarvan het brandpunt. De tekst is van kardinaal Newman en gaat over een stervende ziel die voor het oordeel komt, een door en door katholiek gedicht, gezet voor een Engels oratoriumfestival dat op Händel en Mendelssohn draaide.

De première in Birmingham liep uit op een ramp. Het koor had de muziek niet in de vingers, de koordirigent was kort daarvoor gestorven, en de dirigent Hans Richter kreeg te weinig repetities; de kritieken waren vernietigend en Elgar schreef aan een vriend dat God tegen hem was.

Een jaar later werd het werk in Düsseldorf uitgevoerd en was het meteen een succes. Richard Strauss hief er in 1902 het glas op de eerste Engelse vooruitstrevende componist, en die Duitse erkenning is de reden dat het stuk in Engeland alsnog werd aanvaard.