John Dunstable

Leven

John Dunstable is de belangrijkste Engelse componist van de vijftiende eeuw en de man aan wie het continent de klank ontleende waarop de hele renaissance zou rusten. Hij was daarnaast astronoom en wiskundige; van zijn hand zijn traktaten over sterrenkunde bewaard.

Zijn invloed is door tijdgenoten uitdrukkelijk benoemd. De dichter Martin le Franc schreef rond 1440 dat Dufay en Binchois de contenance angloise hadden overgenomen, de Engelse manier: een zachte, volle klank gebouwd op tertsen en sexten, waar het continent tot dan toe met kwinten en kwarten werkte.

Dat verschil is geen detail. De terts, die in de middeleeuwse theorie als onrustig gold, wordt bij Dunstable het normale bouwmateriaal, en daarmee ontstaat het akkoord zoals de westerse muziek het vierhonderd jaar zou gebruiken.

Zijn bekendste werk is het motet Quam pulchra es op een tekst uit het Hooglied: drie stemmen die grotendeels samen bewegen, met een tekstplaatsing die woord voor woord klopt. Het is nauwelijks twee minuten lang en laat in die tijd de hele omslag horen.

Het merendeel van zijn muziek is niet in Engeland maar op het continent bewaard, in Italiaanse en Duitse handschriften. De Engelse bronnen gingen bij de reformatie grotendeels verloren.

Belangrijkste werken

Betekenis

Dunstable is de componist via wie de terts een normale samenklank werd. In de middeleeuwse theorie golden alleen octaaf, kwint en kwart als zuiver; de Engelse praktijk gebruikte al langer tertsen en sexten, en met zijn muziek nam het continent die klank over. Vrijwel alles wat daarna in de westerse harmonie gebeurt, bouwt daarop voort.

Zijn motetten zijn opvallend kort en doorzichtig. Quam pulchra es duurt nauwelijks twee minuten, de drie stemmen bewegen grotendeels samen, en elke lettergreep valt bij alle stemmen op dezelfde plaats, een tekstbehandeling die op het continent nog niet bestond.

Hij was daarnaast astronoom en wiskundige in dienst van de hertog van Bedford, en van zijn hand zijn traktaten over sterrenkunde bewaard. Op zijn grafsteen in Londen werd hij als beide geroemd.

Er is nog een tweede Engelse eigenaardigheid die via hem het continent bereikte: de faburden, een manier om boven een gegeven melodie parallel mee te zingen in tertsen en sexten. Op het continent werd dat de fauxbourdon, en Dufay gebruikte hem in tientallen werken. Het is de eenvoudigste denkbare meerstemmigheid en tegelijk de klank die de vijftiende eeuw haar warmte geeft.

Wat we van hem weten en hoe

Van Dunstable zijn nauwelijks levensfeiten bekend. Hij was in dienst van Jan van Lancaster, hertog van Bedford, die tussen 1422 en 1435 als regent over het Engelse deel van Frankrijk heerste, en hij bezat land in Normandië, dat is ongeveer wat de archieven prijsgeven.

Zijn grafschrift is er nog wel, zij het alleen op papier. Het stond in de Londense kerk St Stephen Walbrook, die in 1666 bij de grote brand verloren ging; de tekst was gelukkig eerder overgeschreven. Er staat dat hij sterrenkundige, wiskundige en musicus was, en dat hij stierf op kerstavond 1453.

De muziek zelf is bijna volledig buiten Engeland bewaard. Tijdens de Reformatie zijn de Engelse koorbibliotheken opgeruimd; wat we hebben, staat in Italiaanse en Duitse handschriften uit Trente, Aosta en Modena, meegenomen door zangers die zijn werk op het continent hoorden.

Dat verklaart ook de onzekerheid over wat van hem is. In die bronnen staan namen als Dunstaple, Dumstable en Dunstapell, soms bij hetzelfde stuk verschillend; van een aantal werken is de toeschrijving nog altijd betwist, en er zijn er die zowel aan hem als aan Leonel Power worden gegeven.