Jacob Obrecht

Leven

Obrecht was één van de belangrijkste componisten in zijn tijd en een schakel tussen Johannes Ockenghem en Josquin des Prés.

Rond 1476 is hij te Utrecht werkzaam als 'zangmeester' en in 1480 wordt hij ook priester. Obrecht is als koordirigent werkzaam geweest in onder andere Antwerpen (1467), Bergen op Zoom (1479), Brugge (1498) en Ferrara (1487).

Na een lange reis door Duitslandsterft hij in Ferrara aan de gevolgen van de pest. Veel van zijn werken zijn verloren gegaan.

Belangrijkste werken

Betekenis

Obrecht werd waarschijnlijk in Gent geboren als zoon van een stadstrompetter en werkte in Bergen op Zoom, Kamerijk, Brugge, Antwerpen en ten slotte in Ferrara, waar hij in 1505 aan de pest stierf. Hij is daarmee de belangrijkste componist die zowel in het huidige Nederland als in België thuishoort.

Zijn missen zijn constructief de meest ingenieuze van zijn generatie. Hij nam een bestaande melodie, hakte die in stukken, liet de stukken in andere volgorde terugkeren, in andere notenwaarden, soms achterstevoren, en bouwde daar een mis omheen die bij het beluisteren volstrekt natuurlijk klinkt.

De Missa Sub tuum presidium is daarvan het bekendste voorbeeld: ze begint driestemmig en voegt bij elk volgend deel een stem toe, tot zeven. Zoiets was vóór hem niet vertoond.

Erasmus schreef een grafschrift voor hem. Zijn werk raakte daarna snel uit de mode: de generatie van Josquin zocht naar tekstexpressie waar Obrecht naar constructie zocht. Zie de pagina over de renaissance.

Zijn missen gebruiken vaak wereldlijke liedjes als basismateriaal, wat in de vijftiende eeuw volstrekt gangbaar was en pas een eeuw later omstreden werd. Bij Obrecht is die keuze bovendien constructief: hij kiest melodieën waarvan de bouw zich leent voor het opdelen en herschikken dat zijn handelsmerk is. Er zijn ruim dertig missen van hem bewaard, meer dan van welke tijdgenoot ook.

Zijn loopbaan is ongewoon onrustig: hij wisselde minstens acht keer van betrekking en werd twee keer ontslagen wegens nalatigheid in zijn kerkelijke taken. Waarschijnlijk was componeren voor hem belangrijker dan het ambt dat het betaalde. In 1487 kreeg hij in Ferrara verlof van hertog Ercole d'Este, die hem om zijn missen had laten komen; hij keerde daarna terug naar Brugge.

Een mis met namen erin

In 1487 kreeg Obrecht in Brugge een opdracht waarvan de papieren bewaard zijn gebleven. De rijke poorter Donaes de Moor liet een jaarlijkse zielmis stichten in de Sint-Jacobskerk en bestelde er muziek bij: de Missa de Sancto Donatiano.

Obrecht bouwde de mis op de gregoriaanse gezangen voor Sint-Donatianus, de patroon van de opdrachtgever. In het Agnus Dei voegde hij daar een tweede melodie aan toe, het Nederlandstalige lied O beata praesulis, dat naar de naamdag van de vader van de componist verwijst.

Wie in die tijd een mis hoorde, hoorde dus twee gedenktekens tegelijk: dat van de betaler en dat van de vader van de maker, ingeweven in hetzelfde weefsel. Willem Obrecht, stadstrompetter van Gent, was in 1488 gestorven; de mis is het enige stuk waarin zijn zoon hem heeft vastgelegd.

Het is tekenend voor hoe Obrecht werkte. Zijn missen zijn geen abstracte bouwwerken maar puzzels met inhoud: melodieën worden in stukken gehakt, achterstevoren gelegd of uitgerekt, maar de keuze van het materiaal betekent steeds iets voor wie ervoor betaalde of voor wie eraan gedacht moest worden.